ARUSIMIÑEE
Castellano, Aymara, Guaraní, Qhichwa
Reforma Educativa
Minedu
- Bolivia
Ministerio de Educación
Viceministerio de Educación Escolarizada y Alternativa
Dirección
General de Educación Escolarizada
Aimara
Guaraní
Quechua
Aimara
Guaraní
Quechua José Montaño G. |
Padres y madres de familia Autoridades originarias Profesores de unidades educativas bilingües Asesores pedagógicos Docentes de los INS-EIB Docentes universitarios Estudiantes universitarios Lingüistas Escritores en lenguas originarias CEPOS: CEA, MBOARAKUA GUASU, CENAQ |
|
|
Este libro es propiedad de los maestros bolivianos. Su venta está prohibida. Denuncie al vendedor al Viceministerio de Educación Escolarizada y Alternativa, Av. Arce 2147, La Paz-Bolivia, al Servicio Departamental, a la Dirección Distrital de Educación o al Gobierno Municipal mis próximo.
Originalmente
publicado en papel
en julio de 2004 en La Paz, Bolivia.
Digitalizado por voluntarios de
Runasimpi.org (http://www.runasimipi.org)
en
mayo de 2009 para publicación
en el internet y uso libre
en
diccionarios electrónicos.
ARUSIMIÑEE pone a disposición de los profesores de la modalidad bilingüe los términos pedagógicos que se han usado a partir de la producción de materiales educativos durante el desarrollo del Proyecto de Educación Intercultural Bilingüe y la Reforma Educativa.
En él encontrarán los términos propios de las lenguas originarias que durante años permanecieron en desuso, así como términos que, ante la necesidad de desarrollar las lenguas, se han resemantizado, derivado, refonemizado o creado.
Este proceso de desarrollo del léxico en las lenguas originarias aymara, guaraní y quechua se ha llevado adelante con el aporte de los autores de diferentes tipos de texto, los profesores de aula, los asesores pedagógicos, escritores, lingüistas, padres de familia, representantes de los pueblos originarios y, en algunos casos, los niños.
Una de las fuentes de las que hemos recogido y continuaremos recogiendo el léxico han sido los diccionarios elaborados desde la colonia hasta nuestros días por personas que creyeron y creen que las lenguas originarias, como toda lengua, crecen y se desarrolla, permanentemente en la vida en todo tiempo y espacio en el que se usan; asimismo, se ha recurrido a los ancianos, y sabios de las comunidades, quienes son los poseedores del saber y de la lengua.
Por eso, invitamos a todos quienes creen en el desarrollo de nuestras lenguas originarias a continuar aportando con sus conocimientos para enriquecer este vocabulario pedagógico. Este proceso ha comenzado, continúa y continuará, pues el desarrollo del vocabulario pedagógico es un recurso necesario para el fortalecimiento de la educación intercultural bilingüe y para el desarrollo de nuestros grupos culturales.
Las lenguas originarias, al igual que toda lengua, tienen una gama de términos para las diversas actividades concretas y abstractas. Para continuar desarrollando el vocabulario pedagógico, lo que se tiene que hacer es analizar en profundidad lo que se quiere decir y recurrir a las diversas estrategias de desarrollo lexical propias de lenguas sufijantes, que están desarrollados en los documentos de normalización de cada una de las lenguas.
Estas estrategias exigen la combinación de sufijos y raíces, y el conocimiento de su significado según la lógica cultural de las lenguas y del contexto en el que se encuentren.
Nota: Para
representar el I nasalizado (I,i,Ï,ï)
en guaraní, es necesario descargar y instalar la tipografía
Doulis de SIL International.
|
abecedario |
achajala |
achenget |
achachha |
|
abertura de la boca |
ansa |
yuru |
janlla (L) |
|
abogado |
kamachi kamani |
|
qillqiri |
|
abra |
willk'i |
eipea |
q'asa |
|
abreviar |
jisk'aptayaña, k'utuchaña |
mboatüri |
juch'uyyachiy, kutuyachiy |
|
abreviatura |
jisk'aptayawi, k'utu |
atüri |
kutu simi |
|
abril |
qasawi |
ara |
ariwaki |
|
absorber |
ch'umaña |
oip |
suq'uy |
|
abstracto |
jani amuykaya |
oip |
yullmi (H) |
|
abuelo, anciano |
jach'a tata, achila |
tam |
yaya, awichu, jatun tata, machula |
|
aburrido |
q'iwjtaña, q'umiña |
iaras |
majisqa |
|
ácaro, arácnido traqueal |
|
tärakakä |
isu, sisu (L) |
|
accidente |
waticha, chiji |
susere |
ñak'ariy, waqllu, aquyra |
|
acento gramatical |
jiyitatayiri |
puäta |
sinchiyachina |
|
aceptar |
iyawa saña |
k |
jayñiy |
|
acercar |
jak'achaña |
moköi |
qayllachiy, sispachiy |
|
ácido |
k'allk'u |
jayas |
k'allku |
|
acobardarse |
jallk'a, q'iwasiña |
kueri |
jallk'akuy (L), llaqllakuy (L) |
|
aconsejar |
iwxa |
mboarakua |
kunay (H) |
|
aconsejarse, pedir consejo |
iwxayasiña |
emboarakua |
kunaykuchikuy (H) |
|
acordar, tomar acuerdos |
amtaña |
moikavi |
uyniy, uyñiy (L) |
|
acostumbrarse |
yatisiña, jichuntaña, awinisiña |
yepokua |
yachakuy |
|
acrecentar |
jach'aptayaña |
mbotuicha |
jatunyachiy, achkhayachiy, wiñachiy |
|
acta |
tantachawi qillqa |
ñemongetaguap |
tantanakuy qillqa |
|
actitud |
kankaña, lurawi |
tekochauka |
karayni (H) |
|
actividad |
lurawi |
yapo, mbaeapo |
ruway |
|
actividad física |
janchi lurawi |
rete yapo |
phisika ruway |
|
actor |
luriri |
mojäangavae |
aranwaq |
|
acuclillarse |
killt'aña |
embosape |
chukuy (L) |
|
acueducto |
larq'a |
|
pincha, witkhu (L) |
|
acuerdo |
amta |
ñemometei, maendua |
uyni, uyñiy |
|
adaptación |
yatisiwi; jichuntawi, awinisiwi |
ñembov |
tinkurpachiy |
|
adaptación auricular |
yatiqawi jichunuqtawi, askichkipawi |
mboes |
kurikulunta tinkurpachiy |
|
adaptado |
askicht'ata |
moikavi |
tinkurpachisqa |
|
adaptar |
yatintaña, jichuntaña, askichkipaña |
ov |
tinkurpachiy |
|
adaptarse |
yatisiña |
oñembov |
yachakuy, amañakuy |
|
adecuar |
askichsuña, askichkipaña |
moikav |
tinkurpachiy, ch'antallichiy |
|
adición |
jakhthapiwi |
moïru |
yapay |
|
adicionar |
jakhthapiña |
ñemoïru |
yapay |
|
adivinanza |
jamusiwi |
mbaerako |
imasmari |
|
adjetivo |
suti mayjachiri |
teejäaka, teejäara |
sutilli |
|
admiración |
musphawi |
m |
ayaw, añay |
|
adolescente (mujer) |
tawaqu |
kuñatai |
warma |
|
adolescente (varón) |
maxt'a |
kunumi |
maqt'a |
|
adoptar el varón hijo o hija |
katxaruña, uywthapiña |
ta |
churichakuy, ususichakuy (H/L) |
|
adoptar la mujer hijo o hija |
|
memb |
wawachakuy (H) |
|
adoquín |
qala tika |
|
khallki |
|
adverbio |
aruchiri mayjt'ayiri, thijra |
ñeeapo
mbor |
rimay tikrachiy, imallichiq |
|
adversario, enemigo |
awqa, awqaru |
tovaicho |
awqa, jayu |
|
adversidad, suceso infeliz |
t'aqhisiwi, chiji |
avai |
aquyraki (H), ati (L) |
|
afiche |
aphichi |
mbaechaka |
aphichi |
|
agosto |
llumpaqa, lakani |
arav |
chakra yapuy |
|
agrupar, componer |
qutuchaña |
mboat |
qutuchay, tantay |
|
águila andina de color negro |
paka |
kësekëse |
awankana (L) |
|
águila real andina |
mamani |
|
anka |
|
aguilucho |
|
kësekëse oyaramoguë |
anka mallku |
|
ahora |
jichha |
añave |
kunan |
|
aire |
wayra, samana |
|
wayra |
|
ajedrez |
|
|
k'ulluchunkana |
|
alabanza |
chupichawi |
yerovia |
añaynikuy, munayllaniynin (H) |
|
alabar |
chupichaña |
mboeteka |
añayniy, munayllaniy (H) |
|
alacrán |
yaq'jiri |
tum |
sirara (H) |
|
alambre |
alamri, jiru ch'ankha |
inimbovera |
q'illay q'aytu |
|
álbum |
imawi |
ñovatüa |
alwun |
|
álbum fotográfico |
julli imawi |
äriru |
phutu jallch'ana |
|
alcalde |
alkanti |
|
llaqtakamayuq, llaqta kamachiq |
|
alcaldía |
alkaltiya |
|
alkaltiya |
|
alcohol |
alkula |
aguäriete |
alkula |
|
aleación |
mayachawi, qhirqhthapiwi |
yea |
chhapucha, chhapuchay |
|
aleatorio (Rel. al juego de azar) |
|
oiparavoiño |
taway |
|
alegre |
k'uchi, kusisita |
yerovia |
kusi |
|
alejar |
jayachaña |
s |
karunchay (L) |
|
alejarse |
jayst'aña |
es |
karunchakuy |
|
alentar, animar |
chuymachaña |
k |
sunquchay |
|
alfabeto |
qillqa sara, achajala |
kuatiat |
sanampakuna, achachha |
|
alga |
|
|
laqhu (L), qucha yuyu |
|
álgebra |
aljiwra, jakhuchthapi |
|
aljiwra |
|
algoritmo |
jakhu luraña |
yepoapoa |
yupay ruway, alwuritmu |
|
algunos |
yaqhipa |
amoguë reta |
wakin |
|
alhaja, joya |
|
mbaevera |
piñi (L) |
|
alimentación |
manq'awi |
temb |
mikhuy |
|
alinear |
siqichaña, sinruña |
mbo |
sinruchiy, sinruriy |
|
alpaca de lana larga y fina |
allpachu, allpaqa |
|
ch'usllu (L) |
|
almacén |
tantaña uta, almasina |
ñovatuarenda |
tantana wasi |
|
almidón |
|
mandiokui |
link'achu |
|
almorrana |
|
pïchai |
uquti suruy |
|
altar |
qurpuyu |
itamarangatu |
qhupuyu |
|
alternar |
maykipachaña, turkantaña |
mopau |
mit'anay |
|
alternativa |
|
jeko poravakuakua |
mit'anayasqa, mit'anay |
|
altiplano |
suni |
|
puna, chiri jallp'a |
|
altitud |
patxa tupu, saya tupu |
ivategue |
pata tupuy, sayay tupu |
|
alto andino |
janka, apachita, puna |
|
pata puna |
|
altura |
pata, saya |
|
sayaynin |
|
aluminio |
aluminu |
sañumi,
jierovev |
sañumi, aluminiyu |
|
amarse |
munasiña |
yopota |
munanakuy |
|
ambiente |
pacha |
ara |
pacha, samay pacha |
|
América |
Awyayala |
|
Abya Yala |
|
amígdala |
amallu, amalluqu, mallq'a |
aseoräti |
amuklli (L), amuqllu (P) |
|
amigo, compañero |
masi |
ñeirü |
atillcha, qhuchu masi |
|
amnios, placenta |
uthapi |
yaupa |
llapllawa, thami |
|
amonestación, aviso |
jinchtawi |
moap |
atiklla (H) |
|
amonestar |
jinchtaña |
moap |
atikllay (H), k'amiy |
|
amortizar |
phuqhaña, jukata phuqhaña |
|
pisiykachachiy |
|
analizar |
amuykipaña |
maesareko,
sapöe, t |
khuskiy, t'ukuriy |
|
analogía |
kikpa kankaña |
|
kikinnakuy |
|
anaranjado |
arumi |
p |
willapi, aruma |
|
ancho |
qhanqha, jak'ankha, iwraqa |
piguasu |
kimray, sakha |
|
ancianidad |
|
ndechimbuku |
rukukay |
|
anciano |
awki, achachi |
ndechi |
ruku |
|
anemia |
thuk'a |
jugu |
qasawi |
|
anexo |
yapxatawi |
ñemboya |
yapaynin |
|
anfibio |
jamp'atu |
kururu reta |
jamp'atukuna |
|
ángulo |
k'uchu, churu |
k |
k'uchu, p'allqa |
|
ángulo agudo |
k'ullk'u churu |
k |
k'ullku k'uchu, wichq'a k'uchu |
|
ángulo obtuso |
qhanqha churu |
k |
k'aqcha k'uchu, kicha k'uchu |
|
ángulo recto |
chiqpa k'uchu |
k |
chiqan k'uchu |
|
animal del monte |
uri |
ñanaipo |
sallqa |
|
animar, estimular |
chuymachaña, arxataña |
mok |
sunquchay |
|
animarse |
chuymachasiña |
oñemok |
sunquchakuy |
|
ano |
ch'ina |
teikua |
uquti |
|
anteojo, lentes |
laylachi, qhispillu nayra |
tesa |
qhispi ñawi (H) |
|
antepasado |
ajalli, nayra |
karamboegue |
apuski |
|
antes |
nayra |
tenonde |
ñawpaq |
|
anticipar |
nayrt'aña |
motenonde |
ñawpachiy, ñawparichiy |
|
antiguo |
nayra |
ñimaguë |
ñawpa |
|
antónimo |
awqa aru, awqaru |
ñeeyovaicho |
awqa simi |
|
anular |
|
mboai |
siwi ruk'ana |
|
anuncio |
yatiya |
räkua |
willachiy |
|
año |
mara |
arasa |
wata |
|
año andino |
anti mara |
|
anti wata |
|
año cristiano |
cristiano mara |
|
cristiano wata |
|
año nuevo |
machaqa mara |
arasa
p |
musuq wata |
|
aorta (arteria) |
|
rete
ray |
ch'illan (L) |
|
apaciguar |
amachaña |
ombop |
amachay |
|
apartar |
jark'aqaña, yaqhachaña |
s |
anchuchiy |
|
apellido |
uta suti, jatha suti |
teeyoap |
sutiman yapakuq, suti yapa |
|
apóstrofo |
ch'aqa, sich'i |
ndoo |
t'uqyachiq |
|
apoyar |
yanapt'aña, arxataña |
yekoka |
q'imiriy |
|
apoyo |
yanapa, chillpi |
yoko |
q'imiy, yanapaysiy, tukiy |
|
apreciar |
q'ayachaña, uñjaña |
oaiu, omboete |
chaninchay |
|
aprendizaje |
yatiqawi |
arakuap |
yachaqay |
|
aproximar |
jak' jataña, niya jak'jataña |
yepearo |
qayllachiy, sispachiy, asuy |
|
árbol genealógico |
suti saphi |
ñemoñague, ñana oñemoñangatuvae |
panaka |
|
arco portátil de flores y joyas |
iphalla |
|
iphalla |
|
área |
muyta pamapa, pampa tupu |
pirambojäa |
millka |
|
área del conocimiento |
yatiqawi t'aqa |
mboromboe arakuapegua |
yachaykamay |
|
arena |
laq'a, ch'alla |
|
aqu, t'iwu, t'iyu |
|
arena movediza |
suchta laq'a |
yasuru |
q'iwa jallp'a |
|
arete |
aritu |
namicha |
jalusacha |
|
argumentar |
arxataña |
ñeemoiru |
amachay, yuyanchachiy |
|
argumento |
qhananchawi, arxatawi |
ñembojupi |
yuyancha, amach'a |
|
arista |
ari, k'achi |
j |
tupra |
|
aro, rueda |
taniya |
ruera |
tinkullpa |
|
arquitecto |
uta kamani |
|
wasikamayuq |
|
arraigarse |
saphintaña, utjatataña |
|
saphiyakuy |
|
arrendar, alquilar |
arintaña, jawst'aña |
poru |
arinsay, arintay |
|
arroba |
aruwa |
po |
aruwa |
|
arrojar por la boca, devolver |
kutiyaña, lansaña |
oguëe iyuru rupi |
aqtuy |
|
arte |
yäpa |
|
wallpay |
|
artefacto |
lurata yä |
temb |
artiphaqtu |
|
artículo de opinión |
amuyt'a qillqata yariyawi, qillqa |
ñeeapoka |
t'ukuriy qillqa |
|
artista |
k'uchirt'ayiri, yäpa luriri |
pöraapo |
wallpaq |
|
artístico |
yäpa lurata |
|
wallpasqa |
|
asaltar con agilidad y violencia |
|
o |
kapujay (L) |
|
ascendente |
jiltawi |
yeupi |
wichariq, siq'aq |
|
ascensor |
waykattiri |
ivateuka, yeupika |
wicharichiq, siq'achiq |
|
asesor pedagógico |
yatintayiri, yanapiri |
oporomboevae
imbor |
yachaysiq |
|
asombrar |
ch'iwichaña |
mb |
qamllarquy |
|
aspirado |
phusirsalla |
äreko |
phukusqa |
|
astro |
miqala |
ara |
quyllur (H) |
|
astronomía |
laqampu sara, miqala sara |
aramaeregua |
janaqpachakamay, quyllurkamay |
|
astronómico |
|
mb |
janaqpachakamasqa, quyllurkamasqa |
|
astrónomo |
laqampu kamani |
aramaerupia |
janaqpachakamayuq, quyllurkamayuq |
|
asumir |
katxaruña |
p |
jap'iy, jap'ikapuy |
|
atmósfera |
pacha samana |
ara |
wayra muyu |
|
aturdirse, atontarse |
luqhiptaña |
ïsososo |
kaqkakuy (L) |
|
aula |
yatinuta |
ñemboea |
yachaqaywasi, yachanawasi |
|
aumentar |
yapaña |
moirü |
yapay |
|
aumentar en cantidad |
waljaptayaña |
jetarupi omoiru |
achkhayachiy |
|
ausencia |
ch'usa |
jendague |
ch'usaq, ch'acha |
|
autoestima |
uñt'asiña, munasiña |
oyea |
munakuynin |
|
autoevaluación |
pachapa uñakipawi |
arakuamaeye |
chaninchakuy |
|
autonomía |
munañani |
jaeaiño |
qhispikay |
|
autor |
qillqiri, luriri, wakichiri |
apoa, iyapoa, oikuatiavae reta |
qillqaq |
|
autorrespeto |
yäqasiña |
mboeteiye |
yupaychakuy |
|
autoridad |
jiliri |
mburuvicha |
kamachiq |
|
autoridad de la marka |
Mallku |
mburuvicha guasu |
mallku |
|
autoridad de la parcialidad |
|
|
jilaqata |
|
autoridad del ayllu |
jilaqata |
tëta ruvicha |
kuraqa |
|
ave de plumaje plomizo |
juq'uri |
guira ipepo jävativae |
juq'uri, ququtuwa (L) |
|
avenida |
thakhi |
tapep |
jatun ñan |
|
averiguar |
jiskhxataña |
parandu |
tapukipay |
|
axila, sobaco |
chhiqhanqhara |
tendap |
wallwak'u, wayllak'u |
|
ayuno |
jani manq'aña |
okaruä |
qhasi (L) |
|
bacilo |
|
|
khichullma |
|
bacteria |
ch'imi laq'u |
|
ch'iñillku, tawna |
|
balanza (de platillos) |
waytaña |
po |
aysana, achupalla |
|
balanza (de varilla, romana) |
rumana |
|
llasana |
|
balbucear |
khalluraña |
michia iñemongoi |
janllay |
|
balsa |
walsa, wampu |
|
wamp'u |
|
bañar o tachonar con oro |
chuqinchaña |
mboveraka |
qurinchay |
|
banco |
qullqi pirwa, qullqi uta |
korepotirenda, väko |
qullqi pirwa, qullqi wasi |
|
barba |
sunkha, chhunkha |
tend |
sunkha |
|
barco |
jach'a wampu |
|
jatun wamp'u |
|
barras |
saywa |
yopiauka |
tisi |
|
barrio |
|
tëtaembe |
suyucha |
|
basado |
ukarjama |
jese, yekoka |
yuyaychasqa, takyasqa |
|
base |
ch'ina, qunt'a |
guap |
sikin, uran |
|
base de la potencia |
miriri, mirakipiri |
mbaepuere,
m |
mirakipaq |
|
básico, fundamental |
|
guap |
tiqsisqa |
|
bazo |
|
perev |
ch'usaq (L) |
|
beneficiado en minería |
churata |
|
llimphuchasqa |
|
beneficiar |
yäni luraña |
iye |
llimphuchay |
|
beneficio |
yäni |
iye |
allilli (H) |
|
biblioteca |
ullaña uta |
ñeer |
ñawiriy wasi |
|
biblioteca de aula |
panka k'uchu |
ñer |
p'anqa k'uchu |
|
bíceps, tríceps |
|
y |
mach'in |
|
bicicleta |
ciclo |
michikereta |
wiksilita |
|
bicolor |
allqa, wankalli, pinta, tiwti |
mop |
allqa, tiklla |
|
bidimensional |
paya tupuni |
mokoti |
iskay tupuq, iskaychasqa tupu |
|
bienes |
qamanaka |
mbaeyekou |
kapuy |
|
bilingüe |
paya aruni |
mokoi ñeevae |
iskay simi rimaq |
|
bilingüismo |
paya arsuwini |
mokoi ñeepegua |
iskay simipi rimakuy |
|
bilis |
jaru jaru |
p |
jayaqi (L) |
|
billete, dinero |
qullqi |
korepotitupapire |
qullqi |
|
billón |
junjunu |
moetata |
junuyjunu |
|
bimestre |
paya phaxsi |
moyas |
iskay killa |
|
biodiversidad |
|
tekoyuav |
ñawray kawsay |
|
biografía |
jakawi qillqa |
koveasa |
kawsay qillqa |
|
bisabuela |
ajalli jach'amama, awicha |
yar |
awkilla (L) |
|
bisiesto |
|
|
tawa tawa wata |
|
bisnieto |
allchhi |
tamarïro,
t |
ampullu |
|
bizco |
q'isu |
tesaräpe |
churchu, lirq'u |
|
blando al tacto |
sapha, llamp'u, quña |
ipo täta |
llamp'u |
|
blanquecino |
janq'uya |
tïave, ñapati |
paraqa |
|
bloque |
t'aqa |
yeopia |
thallki |
|
bloques lógicos |
|
mbaetecha |
|
|
bola, esfera |
muruq'u |
puaetei, yapua |
sinku (L), muruq'u |
|
boletín |
|
ñeemoaiechaka |
mit'awacha |
|
boliviano (moneda nacional) |
wuliwyanu |
vorivia |
wuliwyanu |
|
bolo alimenticio |
uqu |
tembiu ñemokoikavi |
muk'u |
|
bolsita para llevar coca |
wistalla, ch'uspa |
mbaporise
r |
istalla (L), ch'uspa |
|
bomba manual |
|
mboyere moata |
maki yaku bomba |
|
bombear |
|
moataka |
p'aqchiy |
|
bombo |
wankara |
angua guasu |
jatun wankar |
|
bordador |
t'iriri (t'iriña) |
mbov |
p'acha qillqaq |
|
bordar |
t'ixiña |
mbov |
p'acha qillqay |
|
borrador |
phiskhuña, phiskhuraña |
mboaika, yoeka |
qillqakhituna, phiskuna |
|
borroso, opaco |
chharphu |
yäve |
ayphu (L) |
|
botella |
wutilla, qhispi yuru |
voteya |
wutilla |
|
botiquín |
qulla imaña |
moar |
wutikin |
|
brevemente |
jak'a |
michimi |
jayri, tuylla |
|
brindar |
luqtaña |
ñerokuavee |
anqusay (L) |
|
bronce |
isayawri, yarwi |
korepotiyuk |
anta, chaqru anta, llaqsa (L) |
|
brotar el agua |
wararpayaña |
|
phukyuy |
|
brújula |
alaya wikuri |
arakavimae |
ñanchana |
|
buche |
ch'iti |
achuai |
ch'iti (L) |
|
burbuja |
pukulli |
t |
pullullu |
|
burla |
sawka |
cheraä |
sawka |
|
cabal, exacto |
phuqhata |
jaekaviyae |
k'apaq (L) |
|
cacería |
chaku |
mbaeyuka |
chaku |
|
cadena |
wallqa |
kärena |
wallqa (L) |
|
caída |
jaquqta |
yep |
urmay |
|
caja |
kaja |
mbaer |
p'uktaki, kaja |
|
cajón |
kajuna |
j |
jarata |
|
cal |
q'atawi laq'a |
tövati |
isku |
|
calambre |
thisthapi, chukulli |
tay |
juk'uchasipi (L) |
|
calavera |
amaya p'iqi |
akägue |
aya uma, t'uqruru (L) |
|
calcio |
q'atawi, q'atawiri |
katagui |
q'atawi, iskuya (H) |
|
calculado |
tantiyata |
moangakavi |
yupanchasqa, maychuschay (L) |
|
calculadora |
jakhuña makina |
poapoka |
yupana |
|
calcular |
phuqhata jakhsuña |
poapo |
yupanchay |
|
cálculo (biliar o renal) |
jayintilla |
p |
ayaynin (L) |
|
cálculo mental |
p'iqimpi lip'iña |
yepoapo äkapegua |
yupanchay |
|
caldo, jugo, zumo |
kaltu, kaltu |
t |
jilli (L) |
|
calendario, almanaque |
pachachimpu, pachasara |
arambeuka |
pacha watana, wata watana |
|
caligrafía |
aski qillqa |
kuatiakavi |
allin qillqa |
|
callado |
|
kïringatu |
amu amu (H) |
|
calle |
kalli |
tëtapäu |
kalli, ñan |
|
callejón |
|
paümi |
k'isku kalli, kallijun |
|
callo |
matsuta |
äpiruata |
at'aqra, chullpi (L) |
|
camarón |
kamarunisa |
|
yukra (L) |
|
camarón seco, camaroncillo |
kamarunisa |
|
amuqa (L) |
|
cambiar |
thijraña, mayjt'ayaña |
poep |
rantinakuy, turkay |
|
camellones |
waruwaru, suk'a qullu |
|
suka qullu, wachu wachu |
|
camino principal |
jacha thakhi |
tape |
jatun ñan |
|
camisa de mujer |
|
t |
kusma (L) |
|
campesino, agricultor |
yapuchiri |
kooregua |
chakra runa |
|
caña |
wiru |
takuarëe |
k'uri |
|
canasta |
kanasta, walaya |
ayaka, kanata |
isanka |
|
cáncer |
kansira |
mbaeras |
isqu unquy |
|
canción |
kirki, warurt'a, jaylli |
mongoi |
takiy |
|
cangrejo |
|
|
apanqura (L) |
|
canilla |
wich'u |
t |
chaki sinqa |
|
cantarillo (boca estrecha) |
yuru |
|
ch'usña (L) |
|
cántaro |
yuru, p'uñu, wirkhi |
|
p'uyñu, p'uñu |
|
cántaro de boca grande |
wirkhi |
ñaemiri |
wich'i |
|
cántaro de boca ancha |
yak'ina, wirkhi |
|
wirkhi |
|
cántaro pequeño |
p'uñu |
ñambui |
yuru |
|
cantarillo (cuello estrecho) |
yuru |
ñaemiri |
jumiwa (L) |
|
cantidad |
walja, alluxa, yamphi |
jetaete,
mbov |
chhika |
|
capa |
qhapa |
arambogua |
kapa |
|
capacidad de contener |
phuqhancha |
poaka |
jap'iynin, yaykuynin |
|
capacidad de saber |
yatiña |
arakua |
atisqan |
|
capacidad, aptitud para algo |
yatiña |
katup |
yachay |
|
capacitación |
yatintawi |
mboyepok |
yachakipay, yachaqakipay |
|
capacitar |
yatintayaña |
yepoki |
yachakipay, yachaqakipay |
|
caparazón |
|
ipire tatavae |
wasa qara, qarapachu (Hb) |
|
capital de departamento |
taypi suyu marka |
tëtamiat |
mama llaqta, uma llaqta |
|
capítulo |
qillqa t'aqa |
ja |
qillqa t'aqa |
|
capullo de la flor o botón |
amuchu |
mbaepot |
mukmu |
|
cara basal |
|
|
siki uya, ura uya |
|
cara curva |
link'u ajanu |
jovapë |
llink'u uya |
|
cara lateral |
qawaya ajanu |
yeyo |
chiru uya |
|
caracol |
ch'uru |
yat |
ch'uru (L) |
|
carácter |
tarpa |
jeko |
sanasa (H) |
|
característica |
uñtawi |
tekoñomai |
kaynin |
|
caracterizar |
uñtachaña |
itekoechauka |
sanasay (H) |
|
carbohidratos |
k'illimuma |
|
k'illimsa unu |
|
carbón |
k'illima |
tatap |
k'illimsa |
|
carbonato de plomo, tierra blanca |
phuq'ira |
itatï tövati |
k'anasa (L) |
|
carcomer (oxidar) |
saruña |
yuk |
mullphay |
|
careta/máscara |
ququchi |
tovaräanga, aguero |
saynata |
|
carnaval |
anata |
arete guasu |
anata |
|
carnet de vacunación |
|
tupapire vakunaregua |
raphi wakuna |
|
carpeta |
karpita |
kuatiar |
karpita |
|
carpeta de evaluación |
uñakipawi karpita |
kuatiar |
chaninchay karpita |
|
carpintero, tallador |
k'ullu kamani |
|
llaqllaykamayuq |
|
carretera asfaltada |
llusq'u thakhi |
tapep |
llusk'a ñan, llusq'u ñan |
|
carta |
iwxa qillqa |
kuatiamondo |
chaski qillqa |
|
cartel |
laphilla |
mbeukapire |
kartil |
|
carteles |
qillqa saywa |
kuatiaechaka |
kartil, qañiy qillqa (H) |
|
cartílago |
k'apha |
p |
k'apa, khuskulli |
|
cartón |
phathu laphi |
tupapireäta |
phatu raphi |
|
casarse |
jaqichasiña, panichasiña |
menda |
yananchakuy, sawakuy |
|
cascabel |
chununu |
mboitini |
chanrarara (L), chanrara |
|
cascada |
phaxchha |
tororomba |
phaqcha |
|
cascajo |
chhaxwa |
|
chaqwa (L) |
|
cascanueces |
|
|
t'iqpana ruk'awi |
|
casco |
kasku |
äkand |
q'illay chuku |
|
casi |
niya |
seri, añete |
yaqha |
|
casillero |
|
mbaerendara |
sayt'ucha, kasilliru |
|
caspa de la cabeza |
qhirpha |
akäkui |
kukhi (L) |
|
castaño |
paqu |
jüave,
p |
k'ispa |
|
catorce |
tunka pusini |
pañandepo
irund |
chunka tawayuq |
|
causa |
kunata |
mbaeapoap |
imachus |
|
cazar (matar, atajar) |
chakuña, katuña, jiwayaña |
ñembieka |
chakuy |
|
cebolla (cortar) |
|
seboya
yek |
siwulla k'ipay |
|
cedro |
|
|
siwis |
|
ceja |
phichhu, ch'iphuqu |
tesap |
q'isipra, qhichikra, qhichipra (H) |
|
celdas de flotación |
tuytu t'aqa |
|
tuytuq t'uqu |
|
celeste |
qhana larama, silisti |
jov |
khupa (L), yuraq anqas |
|
célula |
silula |
|
silula, k'atkilla (Hb) |
|
cénit |
chika inti |
mboavai kuatiamboyoyape |
intip sayanan (L) |
|
censo de población |
marka jakhthapiwi |
tëtaipo yepapa |
llaqtaq yupaynin |
|
centavo |
sinsillu qullqi, phata |
mbopopara |
phata |
|
centena |
patakanaka |
popat |
pachakkuna, pachakchisqa |
|
centena de mil |
waranqa patakanaka |
popat |
waranqap pachaknin, pachakchisqan |
|
centena de millar de millón |
junu waranqa patakanaka |
popat |
junu waranqap pachaknin, pachakchisqan |
|
centena de millón |
junu patakanaka |
popat |
junup pachaknin, pachakchisqan |
|
centésimo |
patakachjata |
popat |
pachakpa pachaknin, paqarpa pachaknin |
|
centilitro |
patakach'aqjta litru |
t |
pachakcha p'uylu |
|
centímetro |
pataka chiqtaqa |
ñejäatapopara |
pachakcha thatki |
|
centímetro cuadrado |
sinilla patakachja |
ñejäatapopara |
tawak'uchu pachakcha thatki |
|
centrada |
taypichata |
mb |
chawpichasqa |
|
cepillo |
|
taïyoeka |
qhasuna |
|
cerca |
jak'a |
koiño |
qaylla, sispa |
|
cerda |
iru |
kuchi
ich |
suphu (H) |
|
cereales |
waña manq'a |
tembiuäta |
ch'aki puquy |
|
cerebro |
laxwi, lixwi |
apurüu |
ñuqtun |
|
ceremonia |
luqta, waxt'a |
areteapo |
jaylli, saqumay |
|
cero |
ch'usa |
mbaeti |
ch'usaq |
|
cerro |
qullu |
|
urqu |
|
cicatriz defectuosa |
sip'u t'iri |
pere
rendague p |
sich'u, sip'u |
|
ciclo |
sara |
yereyere |
muyuy |
|
ciclo de aprendizajes |
sarta yatiqawi |
ñemboeap |
yachaqay muyuy |
|
ciclo del agua |
urna sarmuyu |
|
yaku muyuy |
|
ciclo vital |
jakawi sarta |
tekove ipuku |
kawsay muyuy |
|
cielo |
laqampu |
ara |
janaq pacha |
|
cien |
pataka |
pañandepopa |
pachak |
|
cien por ciento |
patakapacha |
pañandepopa pakaraika |
pachakninchisqa |
|
ciencias de la vida (área) |
jakawisata |
arakua tekoveregua |
pachakamay |
|
ciencias naturales |
pacha yatxatawi |
arakua
|
kawsaykamay |
|
ciencias sociales |
jaqi tama yatxatawi |
arakua tekoi reta |
runa kawsaykamay |
|
ciénega |
siniya |
iünoo,
|
siniya |
|
científico |
amawt'a |
arakuaiya, arakuaregua |
jamawt'a |
|
cierre, conclusión |
tukuya |
ñeokenda
ñemboap |
tukuchaynin, wichq'aynin |
|
cierto pez marino |
|
pira
|
awaku (L) |
|
cifra |
chinu |
kuariapa |
khipu |
|
cigarra |
sit'ikira |
ñak |
tiyan tiyan, sit'ikira |
|
cilindro |
tuyu, sayt'u muyu |
reteapua, reteyere |
tuquru |
|
cinco |
phisqha |
pandepo |
phichqa |
|
cinco mil |
phisqha waranqa |
pandepo
etat |
phichqa waranqa |
|
cincuenta |
phisqha tunka |
pandepopa |
phichqa chunka |
|
circuito |
muytata, muyt'ata |
yereye |
muyuy |
|
circuito eléctrico |
illapa muyta |
mbaech |
phinchikilla muyuy |
|
circular |
muyu |
ñeeka |
muyu |
|
círculo |
muyu |
puape |
muyu |
|
circunferencia |
muyuthiya |
ñama |
tinkullpa, muyusiqi |
|
cisne |
|
pos |
yuku |
|
citación |
jawsawi |
ñeenika |
atiklla |
|
citar |
jawsaña |
mbarea, ñeni |
atikllay |
|
ciudad |
marka, jach'a marka |
karairëta |
jatun llaqta, llaqta |
|
ciudad capital y/o principal |
jach'a marka |
tëtaich |
jatun llaqta |
|
claridad |
qhana |
sape, tembipe |
sut'i |
|
claro (el habla, el mensaje) |
qhana |
ñee säka |
sut'i |
|
claro (líquido) |
ch'uwa |
säka |
ch'uya |
|
clase |
kasta, laya |
nunga |
imaymna, laya |
|
clasificación |
ajllinuqawi |
yeparavo |
chikllay |
|
clasificar |
ajlliña, palljaña |
paravo |
chikllay |
|
clavícula |
tarku, qhiwi |
ñengoikague |
ripratisi (H) sullk'a waqta |
|
clavo |
kalawu |
tapigua |
t'uksina |
|
clima |
macha mayjt'a |
ara |
pacha wayra |
|
cobarde |
llaytha, llajlla |
k |
jallk'a (L) |
|
cobre |
anta |
jiero iyuvae |
anta |
|
Cochabamba |
Qhuchhi pampa |
|
Quchapampa |
|
código |
chimpu |
jäaka,
s |
tuyru |
|
codo |
mujlli, q'iwt'a |
nd |
kuchuch |
|
coevaluación |
purapa uñakipawi |
oyoarakuamae |
chaninchanakuy |
|
coherencia |
arkasiwi |
yovake |
tinkunayaypura, kuwirinti |
|
cohesión |
|
joap |
t'inkinayay |
|
coincidir |
jikhthaptaña |
oyuvake pave |
tinkunakuy |
|
coito, relación sexual |
anisiña |
meno |
yuquy |
|
cojear |
qilnaqaña, thijllaqiña |
iköcho |
janq'ay (L) |
|
cojo |
qilu, thijlla, jank'u |
köcho |
janq'a (L) |
|
colador |
|
mboguaka |
isanka |
|
colchón |
|
tupap |
ap'a (L) |
|
colección |
tantata, tantawi |
paravo |
tantaychiklla |
|
colegio |
kuliju |
ñemboerenda |
kulijiwu |
|
colmillo |
kiwu |
taïmbuku |
waqsa |
|
colocar cuña |
chillpiña |
ñañono
yekokara |
karqinpay (L) |
|
colonial |
ispañula pacha |
epañaara |
kuluniyal |
|
color |
sami |
y |
llimp'i |
|
columna (bloque) |
sayacha |
s |
saywa |
|
columna vertebral |
k'ili, lunja |
yarup |
wasa tullu |
|
coma |
sama chimpu |
k |
samana |
|
combinación o enagua |
manqhancha |
ñemboyea yopara |
ukhunchana |
|
combinar |
jaqthapiña. kisaña |
mot |
tinkuykachachiy, chaqruriy |
|
comensalismo |
|
|
yanapaysikuy |
|
comentar |
arst'aña, arsuña |
ñeembuku |
unampayay, willapay (H) |
|
comercial |
qhathuchawi |
mbaemeeka |
qhatukuq |
|
comerciante |
qhathuri, alakipiri |
mbaemeeavae omaemeevae |
qhatuq |
|
comercio |
alakipa |
mbaemee |
qharu, qhatuy |
|
cometa, estrella fugaz |
sakaka, miqala |
mbaerend |
aquchinchay (L) |
|
comillas |
siwa chimpu |
guaiyovai |
niq tuyru |
|
Comité de padres de familia |
Tata mamana qutuchawi |
Tëtara
At |
Qutuchasqa tatamama |
|
compadecerse |
khuyaqaña |
parareko |
khuyakuy |
|
comparación |
kikipawi. kikpachawi |
ñemboyoya |
chimpapuray, tinkuchiy |
|
comparar |
kikipaña, chikt'aña, kikpachaña |
yoya |
chimpapuray, tinkuchiy |
|
compartir |
waxt'aña, jaljasiña |
ñemboyao päve |
qurinakuy, riqsichinakuy, jaywanakuy |
|
compartir comida |
ququsiña, warxata. apthapi |
karu päve |
qaranakuy |
|
compartir ideas |
amuyu apthapi |
miari päve |
yuyaychanakuy, yuyaysinakuy |
|
compartir objetos |
yänaka apthapi |
mbaembae mboyao |
rak'inakuy, qunakuy |
|
compás |
muyuchiri |
puaka |
muyuchana. muyusiqina |
|
compasión |
khuyaqaña |
parareko |
khuyay |
|
competencia (capacidad de ...) |
yatintata. atipasiwi |
karuapo |
yachayatiy |
|
competición |
atipasiwi |
ñeñokuai |
yallinakuy, atipanakuy |
|
competencia (for. laboral) |
irnaqaña yatichawi |
katuaporegua |
llamk'ay yachayatiy |
|
complemento |
tukxatiri, phuqhachiri |
yeapopa |
junt'achiq |
|
complemento circunstancial |
kunataqi phuqhachiri |
|
imaymana junt'achiq |
|
complemento directo |
chiqa phuqhachiri |
|
chiqan junt'achiq |
|
complemento indirecto |
maysata phuqhachiri |
|
yaqha junt'achiq |
|
componer música |
aymaña |
ñembongoi moikavi |
takichay |
|
comportamiento |
kankaña |
tekochauka |
kaynin, kasqan |
|
composición (en mat.) |
qutuchthapiwi, |
|
qutuchay |
|
compost |
jira |
|
ruwasqa wanu, kawsaq wanu |
|
comprender |
katuqaña |
kua |
isapay, unanchay |
|
comprobar |
qhanstayaña |
ñemboporova |
llanchiy |
|
comprometer |
|
ñemomete |
sullullchay |
|
compromiso |
|
ñerokuavëe |
sullullcha |
|
computadora |
jathamira |
kuatias |
kumputarura, ñiqichana |
|
común |
ina |
päve |
sapsi |
|
comunicación |
yatiyawi |
ñemoeräkua |
willanakuy |
|
comunicar, transmitir |
yatiyaña |
moeräkua |
ninayay, willay |
|
comunicarse |
yatiyasiña |
oñemoeräkua |
willanakuy |
|
comunidad |
kumuna, ayllu |
tëta
at |
ayllu |
|
cóncavo |
p'uylu, p'uytu |
p |
p'uktu |
|
cóncavo, poco profundo |
k'awu |
p |
phanpa (L) |
|
concepción |
aptasiña |
|
runayay |
|
concepto |
amuyu |
ñeemoai |
yuyay |
|
conclusión |
tukt'ayawi, tukt'ayawi amta |
mongetagu |
tukuchay yuyay |
|
concretar |
uchjataña |
mboeäta |
ch'alliy, k'ikaychay (H) |
|
concurso |
|
panepane |
yallinakuy, atipanakuy |
|
conducir (llevar objetos) |
apaña |
mbae yarajavae |
apay, purichiy |
|
conducir (personas) |
irpaña |
mbaemboguata, oipoko |
pusay |
|
conductos seminales |
thaltha sirka |
ta |
yuma suqucha |
|
conectar |
chhuqhthapiña |
yuap |
t'inkichiy |
|
conector |
jaqthaptayiri, jikhthaptayiri |
mboyoayu |
t'inkichiq, tinkuchiq |
|
confesar |
arsuña |
mbombeu |
ichhuriy (L) |
|
confesor |
arsuyiri |
ñemombeuapoka |
ichhuriq |
|
confrontar |
apthapiña, irpthapiña |
porepëña |
tinkuchiy |
|
congestión |
|
ruru |
p'umpu |
|
congregación |
tantachawi, anthapiwi |
tëtaraat |
tantanaku, juñunaku |
|
congregar |
anthapiña |
ñemboat |
tantay, juñuy |
|
congregarse |
tantachasiña |
oñomboat |
tantanakuy, juñunakuy |
|
congreso |
jach'a tantachawi |
ñemboat |
juñuy wasi, juñuna wasi |
|
cónico |
kallcha, putuku |
ipuatïvae |
ququruchusqa |
|
conjetura |
thala, thithi |
ñeetekokatu |
yuyaymanay, yuyaykachay |
|
conjeturar |
thalaña, thithiña, arusiña, aruqaña |
yeparandu |
yuyaymanay, yuyaykachay, watuykachay |
|
conjunto |
qutu |
at |
juñu |
|
conjunto numérico |
jakhu qutu |
mbapaka
at |
yupay juñu |
|
cono |
kallcha, putuku |
puaitï |
ququruchu |
|
conocimiento |
yatiñani |
tembikuaa, arakua |
yachay |
|
conocimiento práctico |
yatita lurawi |
katuapo, arakua |
yachapayay |
|
conquista |
awqa pacha |
p |
kunkista |
|
consecuencia |
|
tekoep |
imatachus |
|
conseguir, alcanzar |
jikxattaña |
väe |
usariy |
|
consejero |
kunkachiri |
arakua iya |
kunawa, kunaq |
|
consejo |
ulaqa |
mboarakua, arakua |
kunay |
|
Consejo Educativo Comunal |
Kumuna Yatichawi Ulaqa |
|
Ayllupi Yachachiymanta Kunay |
|
Consejo Educativo Nacional |
Marka Yatiña Ulaqa |
Mboarakua Guasu |
Suyup Yachachiy Kunay |
|
consentido, mimoso |
q'ayachata |
jembirau |
apuskachaq (L) |
|
conservar |
imaña, waqaychaña |
ñovatukavi |
waqaychay, jallch'ay |
|
conservarse |
waqaychasiña |
ñovatu |
waqaychakuy |
|
considerar |
amuykipaña |
ñ |
jamurpayay |
|
consigna |
iwxa |
yeokuai |
kamachiy |
|
consonante |
sallawisa |
ñep |
upayari, uyantin |
|
consonante nasal |
ñusu sallawisa |
ñep |
sinqichasqa upayari |
|
consonante oral |
arsu sallawisa |
ñep |
rimarisqa upayari |
|
constancia |
thurt'aya |
|
taqya |
|
constante |
pachpa chani |
jekuaekatuavei |
takya (H) |
|
constante, firme |
thuru amuyu |
|
takya runa, juk sunqulla |
|
constelación Cruz del Sur |
Chakana |
ñandurape |
katachillay (L) |
|
constelación de Leo |
|
|
chukichinchay (L) |
|
constelación de Libra |
|
|
chakana (L) |
|
constelación Can Mayor |
|
|
ch'uqichinchay (L) |
|
Constitución Pol. del Estado |
Marka Apnaqawi Kamachi |
Mborokuai Guasu |
wanlla |
|
construir |
luraña |
apo |
ruwariy, ruwachay |
|
construir casa |
utachaña, uta luraña |
oapo |
wasichay |
|
contaminación |
q'añuchawi |
mong |
ch'alli, unquchiq, khuchichay |
|
contaminar |
q'añuchaña |
mong |
ch'alliy, qhillichay |
|
contar |
jakhuña |
papa |
yupay |
|
contar por nudos |
kipuña |
k |
khipuy |
|
contemporáneo |
mita masi |
aveigua |
mitamasi |
|
contenido |
yatiwakichawi |
ipo |
yaykusqan |
|
contestar |
jaysaña |
ñee rova |
kutichiy, jayñiy (L) |
|
contextual |
kawkina, pachanchawi |
jokoropigua |
kitichasqa |
|
contextura |
saya |
|
kurkun, ukhun |
|
continente |
qutu suyu |
paraguasupäu |
qutu suyu, tantasqa suyu, manta suyu |
|
contorno |
muyta |
y |
muyuriynin |
|
contorno, espacio, sitio |
wit'u |
yere |
kiti |
|
contracción |
jalthapiwi |
|
q'intiy |
|
contradecir, oponerse |
kutjataña |
yeaka,
ñeep |
kutipakuy |
|
contraerse |
jawsawi |
rekomichi |
q'intikuy |
|
control |
uñjaña |
maangareko |
arariwa |
|
control de calidad |
askitapa uñjaña |
maangareko kaviete |
allin kasqanta qhawaq |
|
controlar |
iñasiña |
angareko |
arariway |
|
convencer |
iyawsayaña |
mok |
juñichiy, arinichiy |
|
convencional |
taqina yatita, taqina uñt'ata |
porupäve |
riqsisqa |
|
convenio |
pura amta |
ñeeyoup |
uyni, uyñi |
|
convenir |
amtaña |
jaekavitavae |
uyniy, uyñiy |
|
conversión |
thijrakipaña, mayst'ayaña |
poep |
wakjinayachiy, jukjinayachiy |
|
convexo |
|
p |
p'ullchu |
|
convocar |
jawst'aña |
marandu |
waqyay |
|
convocatoria |
jawst'awi |
momarandu, ñenika, mbarea |
waqyaku, mink'ay qillqa |
|
cooperativa |
jaymawi |
|
kupiratiwa, llamk'aysinakuy |
|
cooperativa minera |
qhuya jaymawi |
ñop |
qhuya kupiratiwa, qhuya llamk'aysinakuy |
|
cooperativo |
yanapt'asiwi |
morombor |
llamk'aysikuy, ruwapuray |
|
coordenadas |
jikisi siqi |
yeaikuasasa |
siqisiq'i, tinkurasqa siqi |
|
coordinación |
aruskipawi |
mboyovakevake |
t'inkichiy, tinkunachiy |
|
coordinar |
jikhthaptaña |
yovakevake |
tinkunachiy |
|
copa de árbol |
quqa ch'ampa, mulla |
|
chakrara |
|
copiar |
talliqaña |
motiäyova, kuatiayova |
thalliy, kikinchay |
|
copular |
|
ñemoiru |
jukunay (L) |
|
copular las aves |
jipiña |
gu |
chiway (L) |
|
corazón de los animales |
lluqu |
m |
puywa, puywan |
|
corcusir, hilvanar |
lasqaña |
mbov |
ch'ukuy (L) |
|
cordillera |
wanlla, qullu sirka, sunaqi |
|
walla |
|
cordón umbilical |
kururu |
pürua |
kururu (L) |
|
corredor |
saraqa |
iñakua |
karp'awasi (L) |
|
corte, recorte |
k'uturaña, muruña |
yas |
k'utupa (L) |
|
corteza del árbol |
quqa sillp'i |
|
juruchi, qaran, sinkhan |
|
corto |
jisk'a |
pukuä, churu |
kuru, chutu, taksa |
|
cosmovisión |
pacha uñjawi |
tekomae |
pacha qhaway |
|
costado |
qawaya |
y |
waqta, chiru, manya |
|
costilla |
jarapi |
arüka |
waqta, waqtan tullu |
|
costumbre |
sarawi |
teko, jekomai |
kawsay ruway |
|
cotorra enana |
k'alla |
tüi |
kalla (L) |
|
cotorra muy pequeña |
|
pituka |
chiki, kalla (L) |
|
coxis, rabadilla |
tixni |
rumb |
sikichupa, tikni |
|
coyuntura (fémur y tibia) |
|
tava,
tak |
kukuchu |
|
cráneo |
p'iqi ch'akha |
äkakägue |
uma tullu |
|
cráter |
laka |
|
nina aqtumuq |
|
creación |
uñstayawi, inuqawi |
yeapo |
yurichiy, wallpay, kamay |
|
crear |
inuqaña, unstayaña, apst'aña |
yapo |
yurichiy, wallpay, kamay |
|
creática |
uñstaya |
mbokaviapoka |
yuririy, wallpariy, kamariy |
|
creativo |
ch'ikhi |
pöraapo |
yurisqa wallparisqa, kamarisqa |
|
crecimiento |
jilawi |
kuakua |
wiñay |
|
credo |
|
mborogu |
iñini |
|
creencia |
iyawsawi |
mborogu |
iñi |
|
creer |
iyawsaña |
rovia |
iñiy |
|
cresta de las aves |
k'arak'ara |
ñap |
k'akara (L) |
|
cría |
qallu |
memb |
uña |
|
cría huérfana (mascota) |
chita |
guacha,
t |
chita |
|
cría pequeña de llama u oveja |
qallu |
ovecha
memb |
uña chita (L) |
|
cristalización |
chuwaptayawi |
moesäkaäka |
ch'uyanchay |
|
cristalizar, cuajarse la sal |
ch'uwaptayaña |
yuk |
kachiyay (L) |
|
criterio |
amuyu |
ñeemoe |
yuyanchakuy |
|
crítica |
k'umi |
kura |
qhawapayay |
|
criticar |
qhanstayaña, k'umiña, k'utiña |
oikura |
qhawapayay |
|
cronograma |
pacha tupu |
yupavo |
pacha ruway qillqa, pacha qillqa |
|
cronológico |
pacha sara |
ariaikue |
pacha thatkiy |
|
croquis |
uraqi siqicha, uraqi siqi |
|
siqicha |
|
crucigrama |
k'anata aru |
ñeeyoasa |
simp'asqa simi |
|
crudo |
chawa, chuqi |
ov |
chawa |
|
crueldad |
irija, saxra, qhuru |
p |
jawcha |
|
cruz |
chakana |
yoasa |
chakata |
|
cruzar |
makhataña |
p |
chakatay |
|
cuadernillo |
|
kuatiar |
qillqana p'anqacha |
|
cuaderno |
qillqaña panka |
kuatiar |
qillqana p'anqa |
|
cuadradito |
sinillalla |
p |
tawak'uchucha |
|
cuadrado |
sinilla |
p |
tawak'uchu |
|
cuadriculado |
sinillachjata |
p |
tawak'uchuchasqa |
|
cuadrilátero |
pusi qawaya |
irund |
tawamanya, tawachiru |
|
cuadro |
jana jamuqa, sich'i jamuqa |
p |
mast'awa |
|
cuadro de doble entrada |
|
|
iskay yuyay jallch'ana mast'awa |
|
cuadro de entrada simple |
|
|
juk yuyay jallch'ana mast'awa |
|
cuajar |
tikayaña |
mboguao |
tikayay |
|
cuajarse, solidificarse |
tikt'aña |
motatä |
tikayay |
|
cualidad |
irija |
tekoaiño |
sanawnin (H) |
|
cualquier |
khitisa |
oipotague |
mayqinpis, wakinpis, pipis |
|
cuarenta |
pusi tunka |
irund |
tawa chunka |
|
cuarta (medida) |
chhiya |
pojäanga |
q'apa |
|
cuarta parte |
taru, pusina mayapa |
p |
tawa phatma, yaqa |
|
cuarto (orden) |
pusiri |
irund |
tawa ñiqi |
|
cuatrimestre |
pusi phaxsi |
irund |
tawa killa, tawa tawa killa |
|
cuatro |
pusi |
irund |
tawa |
|
cuatro mil |
pusi waranqa |
irund |
tawa waranqa |
|
cuatrocientos |
pusi pataka |
irund |
tawa pachak |
|
cubierta |
|
ñeomi, ñeova |
p'anqap uyan |
|
cubo |
tika |
orova |
mach'ina, wayru |
|
cucaracha |
|
tarave |
apatara (L) |
|
cuento |
jawari |
arakaendaye |
jawariy |
|
cuerpo |
janchi, tunu |
rete, jete |
ukhu, kurku |
|
cuerpo geométrico |
julli tunu |
jete äregua |
pacha tupusqa kurku |
|
cuerpo que rueda |
|
rete yereka |
sinkuq kurku, qurmaq kurku, sinku (H) |
|
cuerpo redondo |
muruq'u tunu |
reteapua |
muruq'u kurku |
|
cuestionar |
jiskht'aña, chhikht'aña |
yapo kuavëe |
siminakuy |
|
cuestionario |
jiskht'a qillqa |
maranduti |
tapuy qillqa |
|
cuidadoso, escrupuloso |
|
oyepo |
t'itupayaq |
|
cuidar |
waqaychaña, uñjaña |
angareko |
qhawariy, yuyapuy |
|
cuidarse a uno mismo |
|
oyepo |
pituykachakuy (H) |
|
culebra (dorso negro, pecho blanco) |
|
moirü |
illawi (L) |
|
culto |
amuyuni, chuymani |
tekomboete |
kultu |
|
cultura |
sarnaqawi, jaqi lurawi |
teko |
kawsay, (cultura |
|
cultural |
yatiwakicha |
tekoregua |
kultural |
|
cuna |
|
tupara |
k'iraw (L) |
|
cuña |
chillpi |
yoko |
karqinpa (L) |
|
cuñada |
warmasi (entre mujeres) |
ukei, taicho |
aqiy |
|
cuñado |
masanu (mujer a hombre) |
pëu |
masay |
|
curandero |
qulliri |
paye |
jampiri |
|
curiosidad |
tuji, junch'ukiwi, uñaqawi |
porecha |
k'uskiy |
|
curioso |
junch'ukiri, iñasiri |
iporecha |
k'uski, tapuykachaq |
|
currículum (currículo) |
yatiwakichawi |
mboes |
kurikulum |
|
currículum vitae |
jakawi laphi |
tembikuauka, tekokuauka |
kurikulum, kawsay raphi |
|
curso |
yatiña uta manqha, yatiqa jalja |
|
yachaqaywasi, yachanawasi |
|
curva |
q'iwi, link'u, k'uru |
yere, ïti, ñape |
tink'u, wintu, qhiski |
|
cúspide |
patxa |
iyap |
t'ukmu (H) |
|
cutícula |
|
pöape |
qarapa |
|
charango |
charanku |
charango |
ch'aqwaku, charanku |
|
charlar, conversar, departir |
aruskipaña |
ñemongeta |
yawnay (L), rimanakuy |
|
chicha |
k'usa |
kägui |
aqha, asuwa |
|
chino |
chinu |
chino |
sap'ira |
|
chispa, centella |
k'ajta |
opiriri |
kachachacha |
|
chispear o centellar |
k'ajtaña |
ñembopiriri |
kachachachay |
|
chiste |
k'usillu |
pukauka, pukapuka |
asichiy qillqa, asina qilla |
|
Chuquisaca |
Chuqi chaka |
|
Chuqichaka |
|
dado |
jakhu tika |
orovara |
mach'ina |
|
dañar, deteriorar, ajar |
thanthaña, llinq'iña |
komeguä |
waqlliy |
|
dato |
yatiya, yati |
|
|
|
de la misma edad |
mitani |
aveigua |
mita |
|
de muchas esquinas |
k'achirara, k'uchurara |
k |
k'uchurara, k'uchusapa |
|
debate |
kutthapiwi |
yoaka, miariyoaka |
siminakuy, rimanakuy |
|
deber |
luraña, phuqhaña |
apoangareko |
kamay |
|
débil |
iwsi |
jeögue ipuerembae |
ch'ukalli (L/H) |
|
decagramo |
tunka ramu |
pakure |
chunka aqnu |
|
decalitro |
tunka litru |
pat |
chunka p'uylu |
|
decámetro |
tunka chiqta |
pañejäata |
chunka thatki |
|
decámetro cuadrado |
tunka chiqta sinilla |
pañejäata
p |
tawak'uchu chunka thatki |
|
decena |
tunkanaka |
pat |
chunkakuna, chunkachisqa |
|
decena de millar |
waranqa tunkanaka |
pat |
waranqap chunkan, chunkachisqan |
|
decena de millar de millón |
waranqa tunka jununaka |
pat |
junu waranqap chunkan, chunkachisqan |
|
decena de millón |
tunka jununaka |
pat |
junup chunkakunan, chunkachisqan |
|
decilitro (dl) |
tunkachjch'aqa |
t |
chunkacha p'uylu |
|
decimal (número 0,8) |
tunkaqa |
pakara |
chunkachasqa |
|
decimal (sistema numérico) |
tunkacha |
pakara |
chunkachasqa tupu |
|
decímetro (dm) |
tunkachja |
ñejäatapara |
chunkacha thatki |
|
decímetro cuadrado |
tunkachja sinilla |
ñejäatapara |
tawak'uchu chunkacha thatki |
|
decímetro cúbico (dm) |
tunkachja tika |
ñejäatapara |
wayru chunkacha thatki |
|
décimo (orden) |
tunkiri, p'iti tunkaqa |
pañandepoa |
chunka ñiqi |
|
decisión |
amtata, amtawi |
oyapo jeivae |
juyaku (H), nikusqan |
|
Decreto Supremo |
Kamachi |
Mborokuaimi |
Suyup Kamachiynin |
|
dedo |
luk'ana |
poakä |
ruk'ana |
|
dedo medio |
taypi luk'ana |
poakä mbuku |
chawpi ruk'ana |
|
deductivo |
|
ñemomichika |
riruktiwu |
|
defender |
jark'aqaña, amachaña |
ep |
amachay |
|
definición |
unanchawi |
tekomombe |
yuyaynin |
|
definir |
uñacht'ayaña |
ñemboap |
imaniy, yuyaynin |
|
del mismo (tamaño, peso, capacidad) |
ukch'a pura |
aveigua |
chhikan |
|
delator, acusador |
ch'atiri, inqhantiti, jaqjatiri |
mboekoka |
ch'ataq, ch'atiri |
|
deletrear |
arsuyxaña |
kuatiangeta |
sanampay |
|
deleznable |
phaja, suchtiri |
jeögue, opëkatu, tätambae |
phillmi |
|
delgado |
juch'usa |
pöi, pirëri |
tullu |
|
delta |
jawira p'allqa |
|
mayu p'allqa |
|
democracia |
aski qamawi |
päve, yeokuaiapo |
llaqta kamachiy |
|
demostrar |
uñacht'ayaña |
chauka |
qhawachiy, rikuchiy |
|
denominador |
ch'axtiri |
papap |
phatmaq |
|
denunciar |
ch'ataña, qhananchaña |
ñeapo, ñemombeu |
chat'ay |
|
departamento |
taypi suyu, marka |
tëtamiat |
juch'uy suyu, llaqta |
|
deporte |
anatawi |
yuvanga |
pukllay |
|
deportivo |
anatawi |
ñuvangaregua |
pukllachasqa |
|
depósito legal |
kamachi pirwa jakhu, waqaychawi jiyi |
|
waqaychanap kamaynin |
|
derecho |
jiyi, wakisiwi |
tekomboe |
chayaqi |
|
derechos humanos |
jaqi jiyinaka |
tekomboeteka |
runa chayaqi kamachiy, runap chayaqinkuna |
|
derribado |
tinkuyata, jaqurpayata |
guey |
urmachisqa |
|
derribar |
tinkuyana, jaqurpayaña |
yeit |
urmachiy |
|
desafío |
thurkata, |
ñemomete, ñemoinge |
atipanakuy |
|
desagrupar |
jaljatataña, t'aqjaraña |
at |
qutucharay, tantaray, t'aqaray |
|
desarrollar |
sartaña |
mbokuakua |
wiñay |
|
desarrollo |
sarta, jilta, sartawi |
kuakua |
tanqay, riqsichiynin, kallpachaynin |
|
desarrollo personal |
jaqi sarta, jaqitataña, ch'ikhitataña |
tekokuakua |
runayay |
|
desarrollo sostenible |
|
mom |
taqyasqa tanqay |
|
desastre |
chiji |
gu |
atisamqa (L) |
|
desastre natural |
|
gu |
natural atisanqa |
|
desbaratar, esparcir |
ch'aqchuña |
ñemoai |
ch'iqichiy |
|
descansar, divertirse, diversión |
samart'aña |
mbutuu |
jawkay (L) |
|
descendencia, generación |
yuwani |
ñemoña |
panaka |
|
descendente |
juk'aptawi, iraqawi |
guey |
uraqay |
|
descomponedor |
|
komeguäpoka |
phiriq |
|
descomponer |
qutuchnuqaña, t'aqanuqaña |
moaiyao |
qutucharay, t'aqaray, phiriy |
|
descomposición |
qutuchnuqawi, jaljatataña |
ñemoaiyao |
qutucharay, t'aqaray, phiriy |
|
descomposición de alimentos |
q'itaña, t'amaña, p'usquña |
tembiukomeguä |
p'usquy |
|
desconfianza |
jiwjataña, jani munaña |
gu |
suyanay, mana suyay |
|
descontar |
jaquqaña |
papaguey |
yuparay |
|
describir |
arsusa yatiyaña, uñjarsuya |
mombeu |
riqsichiy |
|
descubrir, ubicar, encontrar |
jikxattaña, katjaña |
väe |
tariy |
|
desear, codiciar |
munaña |
pota |
munapayay |
|
desempedrado |
qalachata |
itaeki |
rumirarasqa |
|
desempeño |
lurt'awi |
tekomae |
ruwasqan |
|
desenlace, final |
tukuya |
yap |
tukuchaynin, tukukuynin, puchukaynin |
|
desenmaderar |
|
|
k'ullunnay (L) |
|
deseo |
munaña |
pota |
munay |
|
desgrasar |
|
k |
jawinnay (L) |
|
deshacer |
jararaña, pirqaraña (esp. c/ cosa) |
juumbi, mongui, mboai |
ruwaray, ruwannay |
|
deshecho, desbaratado |
t'uxpita |
ikavimbaemavae |
t'aqmasqa, ch'iqiy |
|
desigual |
ch'ulla ch'ulla, chaqu |
yoav |
ch'ulla ch'ulla, chaku chaku |
|
deslizarse, derrumbarse |
suchtaña |
s |
suchuykuy, thuñiy, lluqhiy (L) |
|
desmontar |
chaquña |
|
chaquy |
|
desmonte |
qhuya laq'a, lluji |
|
chaqu |
|
desplazamiento |
jithtayawi |
oyoasague,
om |
kuyukuy, puririy |
|
déspota, cruel |
qhuru |
oporomboete mbae vae |
jawcha (L) |
|
despotismo, crueldad |
qhuruncha |
ipirimbae, iporomboete mbae |
jawchakay (L) |
|
después (conector temporal) |
ukata, qhipata |
kuri |
chaymanta |
|
destetar |
t'aqaña |
mokambupoi |
januk'ay |
|
destete |
t'aqawi |
emokambupoi |
januk'a (L) |
|
destinatario |
katuqiri |
kiapeguarä |
jap'iq |
|
desventura, adversidad |
llaki, chiji |
p |
aquyrakí, ch'iki, llakiy, wiqiy |
|
determinar |
|
oyapotavae, ñemongeta |
yuqanchay |
|
diagonal |
q'ichhu |
yova |
wiksu, t'iksu |
|
diagrama |
siqicha muyu |
ñeekëserape |
siq'iranticha, k'achacha |
|
diagramador |
k'achachiri |
ñeekëserapeapoa |
pachanchaq, siqichaq |
|
diálogo |
aruskipawi |
ñomomiari |
rimanakuy |
|
diamante |
qhispi qala |
itavera |
qhispi umiña |
|
diario de vida |
jakawi qillqa |
tekove
guap |
kawsay willay qillqa |
|
dibujante |
jamuqirí |
omoiävae |
siq'iq |
|
diccionario |
aru pirwa |
moesakaa |
simipirwa |
|
diciembre |
jallu qallta |
araet |
qhapaq intiraymi |
|
didáctica |
yati sarta, yatichawi thakhi |
guatamboe |
yachachiykamay |
|
diecinueve |
tunka llatunkani |
pañandepo chau |
chunka jisq'unniyuq |
|
dieciocho |
tunka kimsaqallquni |
pañandepo juri |
chunka pusaqniyuq |
|
dieciséis |
tunla suxtani |
pañandepo ova |
chunka suqtayuq |
|
diecisiete |
tunka paqallquni |
pañandepo chiu |
chunka qanchisniyuq |
|
diesel |
yisila |
yese |
riyisil |
|
diestro, experto |
jichu |
ikere |
phichu (L) |
|
diez |
tunka |
pañandepo |
chunka |
|
diez mil |
tunka waranqa |
pañandepo eta |
chunka waranqa |
|
diez por ciento |
sapa patakata tunka |
pañandepo pakaraika |
chunkanninchisqa |
|
diferencia |
mayja mayja, chaqu |
mbaeyoav |
chaku, chakucha, wakjinayay |
|
diferencia (de la resta) |
puchu |
op |
puchu |
|
diferenciar |
mayjt'ayaña |
mboyoav |
karunchay, chakuchay, wakjinayay |
|
diferenciarse |
mayjt'aña |
ñemboyoav |
karunchakuy, chakuchakuy, wakjinayaykuy |
|
diferente |
mayja |
yoav |
wakjina, jukjina |
|
diferente contexto |
kunaymantuqi |
renda
yuav |
¡maymananiqpi, ñawray kiti, ñawray chiqan |
|
diferente cosa |
mayja yänaka |
mbaeyoav |
juk juk |
|
diferente en el modo |
|
oyuav |
juk jamu |
|
diferente por no ser semejante |
|
oyovake mbae vae |
manajina, mana puraqchu |
|
difícil de entender |
ch'ama |
yavai yaikua vaerä |
t'itu |
|
difícil de hacer |
ch'ama |
yavai yayapo vae |
sasa |
|
dificultad |
chiji |
mboavai |
sasa |
|
difusión |
ch'iqhintawi, yatiyawi |
ñemoerakua |
ch'iqichiy, mismirquy, riqsichiy, |
|
digestión |
|
tembiuapasotre |
qullmiku (H) |
|
dignidad |
yaya, yäqawi |
tekomboetea |
allikay |
|
diligente, incansable |
q'apha, chuki |
ikangimbae |
kulliruna |
|
dimensión |
tupu |
jäa |
tupu |
|
dinámico |
q'apha, unxtawi |
poki,
mok |
k'uchi |
|
dinero de Alasita |
anataña qullqi |
|
qullqicha |
|
dinero ritual |
wila qullu, paxsi mama |
|
saqumasqa qullqi |
|
dios |
apu |
tüpa |
apu, apu tata |
|
dirección |
irapwi uta, irpa uta |
oikoa |
pusachaywasi |
|
director de escuela |
yatiña uta irpiri |
ñemboerenda ruvicha |
umalliq, yachaywasi kamachiq |
|
Director de núcleo |
Tayka Yatiñuta Irpiri |
Ñemboeat |
Juñu Yachaywasi Kamachiq |
|
Director Dptal. de Educación |
Suyu Yatichawi Kamachiri |
Tëtamiat |
Llaqta Yachay Kamachiq |
|
Director Distrital |
Jisk'a Suyu Yatichawi Irpiri |
Tëtara |
Jap'iy Yachay Kamachiq, Jap'iy Kamachiq |
|
discernir |
|
oiparavo kavi, ombogua kavi |
unanchay |
|
disciplina |
yatiqama |
teko kavi |
yachakamay |
|
disciplina, área |
yatiqawi t'aqa |
moromboe |
yachaykamay |
|
discrepar |
ch'axwthaptaña |
yoav |
ñiqay |
|
discriminación |
¡isk'achawi |
ñemotarë |
karunchay, qisachay |
|
discriminar |
jisk'achaña |
gu |
karunchay, qisachay |
|
discurrir |
sarnaqaña |
omboasaiño |
rupiy |
|
discurso |
arsuwi |
ñemoñee |
qillqa, rimay |
|
discurso oral |
arumpi arsuña |
ñemoñee yurupegua |
rimarisqa qillqa, rimarisqa rimay |
|
discurso político |
|
poritikoñee |
juñichiy rimay, pulitiku rimay |
|
discusión |
aynisiwi |
yoaka |
siminakuy |
|
discutir |
aynisiña |
oyoaka |
siminakuy, ch'uqunakuy |
|
diseñar |
|
mojaanga |
chantay, siq'inayariy, siq'ichay |
|
diseño |
|
raanga |
chantay |
|
disminuir |
jisk'achjaña, wakhuqaña |
mbov |
pisiyachiy |
|
disolución |
jaljtawi, chulljawi |
yer |
chulluy. unuyay |
|
distancia |
jaya |
mb |
karukay |
|
distribuir, repartir |
jaljaña |
oimaemae, omboyaoyao |
achuray |
|
distrito |
yati suyu |
tëtara |
jap'iynin |
|
diurético |
|
ikuarup |
jisp'achi (L) |
|
diversificar |
maya maya wakichaña |
mboyoav |
ñawrayay |
|
diverso |
mayja |
yopara |
imaymana, ñawrachay |
|
dividendo |
lakiyasiri |
mboyaovae |
rak'ichikuq |
|
dividir |
lakiña |
mboyao |
rak'iy |
|
divisible |
lakjtiri |
puemboyao |
rak'ikuq |
|
división |
lakiwi |
ñemboyao |
rak'iy |
|
divisor |
lakiri |
mboyaoka |
rak'iq |
|
doblar |
q'imphiña, suk'aña |
yeapa |
pataray, taparay, patanchay, q'inpiy |
|
doblar (en proporción, cantidad) |
kikpa payachaña |
yeapaapa |
iskaychay |
|
doble |
payacha |
mokoiye |
iskaycha, phatu |
|
doble en tiempo |
paya mit'a |
kuriye |
iskay mit'a |
|
doce |
tunka payani |
pañandepo mokoi |
chunka iskayniyuq |
|
docena |
tunka payani |
pamokoiti |
chunka iskaychisqa |
|
doméstico (animal) |
axa, uta uywa |
m |
uywasqa |
|
domingo |
ruminku, inti uru |
aratu |
intichaw |
|
dorar |
paruchaña |
p |
qurinchay |
|
dos |
paya |
mokoi |
iskay |
|
dos mil |
paya waranqa |
mokoi eta |
iskay waranqa |
|
dos puntos |
paya ch'aqa |
k |
iskay ch'íku |
|
doscientos |
paya pataka |
mokoipopa |
iskay pachak |
|
dragón |
|
teyú yagua |
atimullp'u (L) |
|
dramatizador |
kikpa yaniri |
omojäangavae |
aranwaq |
|
dramatizar |
kikpa yanaña |
mojäanga |
aranway |
|
droga |
qulla |
mbokereapoa |
jampi, qulla (H) |
|
duda |
janicha, payachasiña |
ndaikuai, rovianungaä |
tunkiy, manayay |
|
dudar |
janichaña |
rovia mbae |
tunkiy, iskaychakuy, iskayraray |
|
dureza, consistencia |
ch'ullqhi, chuki |
tätague |
sallu |
|
dureza, cosa dura |
thuru |
mbae täta vae |
anaq, sinch'i |
|
eco |
awqa |
ñee jekoapo |
anqaylli |
|
ecología |
pacha mamana utjiri |
|
pachamama yupaychay |
|
económico |
qullqi, qullqichawi |
virupurup |
ikunumiku |
|
ecosistema, medio ambiente |
utjawi llika |
|
llika kawsay, awariy pacha |
|
echar capullos en flor |
amuchu |
mbaepot |
mukmuy |
|
edición |
qillqsuwi, uñstawi |
yekuatiapo |
ñit'isqa ñiqi, p'anqachana |
|
editar |
pankachaña, uñstayaña, qillqsuña |
yekuatiapota |
p'anqachay, p'anqachariy |
|
editor |
unstayiri |
mbaekuatiaregua |
p'anqachaq |
|
editorial |
pankachaña uta |
kuatiaporegua |
p'anqachaq wasi |
|
editorial (comunicación) |
amuyt'a yatiyawi |
kuatiapoka ñeemondoka regua |
jamut'ay yachay |
|
educación especia) |
chiji yatichawi |
ñemboe kavi |
imaymanachasqa yachachiy, ñawray yachachiy |
|
educación inicial |
qallta yatichawi |
ñemboe |
qallariy yachachiy |
|
Educación Ineercuk. Bilingüe |
Purapa Jakawi Arma Yatichawi |
Ñemboe Mokoi Ñee jare Teko reta |
Iskay Simipi Kawsaypurapi Yachachi |
|
educación para el medio ambiente (transversal) |
pachatuqita yatichawi |
moromboe
|
Pacha Mama yupaychaymanta yachachiy |
|
educación para la democracia (transversal) |
aski qamawitaki yatichawi |
moromboe yearasaregua |
llaqta kamachiypaq yachachiy |
|
educación para la equidad de género (transversal) |
chacha warmi yäqpurataki |
moromboe tekoyokave kuña jare kuimbaepegua |
qhari warmi yupaychaypurakunapaq |
|
educación para la salud y |
yatichawi |
moromboe tekoröisa, yekuaku |
yachachiy |
|
la sexualidad (transversal) |
k'umara chuyma chinu yatichawi |
jare
yop |
allikaypaqtaq sexualidad nisqapaqtaq yachachiy |
|
efecto |
|
jaekavi vae |
imatachus |
|
eje |
taypi siqi |
yereka |
t'urpi |
|
ejercicio |
thayllawi, lurawi |
ñemongue |
ruwana |
|
ejercitar |
thayllaña |
mongue |
ruwakipay, kutin kutin ruway |
|
ejercitarse |
yant'aña |
mengue katu |
yachakipakuy |
|
ejes coordenados |
jikisi taypi siqi |
|
siqisiq'i, siqi siq'i t'urpi |
|
elaborar |
luraña |
yapo |
ruwariy |
|
elasticidad |
ankuchawi |
oñemoata katu vae |
ankuyay |
|
elástico |
anku, ch'amasiri |
ñemoata
yop |
anku, thallu |
|
electricidad |
illapa |
mbaech |
phinchikilla |
|
eléctrico |
illapata |
ch |
phinchikillasqa |
|
elegir |
chhijllana |
paravo |
chikllay |
|
elemento |
yä |
ja |
ilimintu, qullmu |
|
elevado (hinchazón, bulto) |
ch'utu. muqu |
mboivate, ruru,ñapunga |
ch'utu |
|
eliminar el sabor picante dd ají |
|
ombota |
jayanaq (L) |
|
elipsis |
muyu chhuqhu |
keräipa, keräipa ndeve |
muyu chhuqu |
|
elogio |
aski parlaña |
mboete |
apuchay |
|
embolsado |
winata |
oñeñoñague |
winasqa |
|
embudo |
impuru |
mbaeñonaka, emburo |
jillpuna |
|
emisor |
qillqiri, arsuri |
omondovae |
qillqaq |
|
emoción |
munawi, p'arxta |
p |
sunqunayay, sunqunayachikuy |
|
empastado |
|
pireäta |
p'anqachasqa |
|
empedrar, adoquinar |
pirqatataña |
ita
ñes |
kallkiy |
|
empeine |
kayu pata |
pïtitii |
pichuski, milla, kancha |
|
empobrecimiento |
wajchatatawi |
ñembombaravete |
wakchayakuy |
|
enaltecer |
jach'aptaña |
omboete |
janaqchay |
|
enamorar |
|
mboropota |
munapayay |
|
enanillado |
|
ñes |
siwichasqa |
|
enano |
tixi, muqu |
okuakuambae, michiyae vae |
t'inri |
|
encarcelar |
sit'antaña |
ñeokenda |
piñaschay, wichq'ay, watay |
|
encargar, encomendar |
iwxaña, qallt'aña |
yokuai |
kunay (L) |
|
encerrar en un cuadrado |
sinillaru jist'antaña |
ñeokenda
p |
tawak'uchuchay, tawak'uchunchay |
|
encías |
|
täimis |
lluch'a |
|
encuadernar |
pankachaña |
mbokuatiar |
p'anqachay |
|
endurecido |
turuchata, thayt'ata |
oñemotatä |
rumiyasqa |
|
enemigo, adversario |
awqa |
tovaicho |
jayru, awqa (L) |
|
energía |
ch'ama |
m |
kallpa |
|
energía eléctrica |
illapa ch'ama |
ch |
phinchikilla |
|
energía solar |
willka (inti) ch'ama |
kuara |
inti kallpa |
|
enero |
chinu |
yas |
qhaqmiy |
|
engañar |
sallqaña, lluq'iña |
mbotav |
pallquy, ch'awkayay, ñukñay, yukay, llut'ay |
|
engaño |
sallqawi |
tav |
ch'awka |
|
engastar piedras preciosas |
|
itavera
k |
uminchay |
|
enmaderar |
|
ombo |
k'ullunchay (L) |
|
enredar, entrabar |
ch'iphaña |
yepoi |
arwiy, ch'ampachay |
|
enriquecer |
musq'achaña, qhaphaxtataña |
mombae |
qhapaqyay |
|
enrollar |
mayt'uña, k'uyuña, ch'uwiña |
mboak |
ch'uwiy (L) |
|
ensalivar |
llawsachaña |
moed |
llaqt'uy (L) |
|
ensanchar |
qhanqhaptayaña |
mbop |
kinranchay (L) |
|
ensayo |
yant'a |
ñemoaimbe |
yanariy |
|
enseñanza |
yatichawi |
moromboe |
yachachiy |
|
ensuciar |
q'añuchaña, ch'ijllichaña |
mong |
qhillichay, ch'ichichay |
|
entender |
amuyaña |
kuaa |
unanchay, jap'iqay, unanchakuy |
|
entero |
paqara, maypacha, ukch'pacha |
jeseve, jokoreve |
pachan, paqar, intiru |
|
entorno |
jak'anaka, jak'a chiqa, thiya |
y |
qayllayniq, muyuynin |
|
entre algunos |
maynipura |
ambueguere |
wakinpura |
|
entremezclar |
chhaxruña, ch'arqhuña, kituna |
mboyea |
ch'alliy (L) |
|
entrepierna |
chara khapha |
u |
khapa (L) |
|
entrevista |
jiskht'awi |
ñemomiari, miariyovai |
tapuy qillqa |
|
entusiasmo |
kusisiwi |
p |
kusiy, añay |
|
enumeración |
jakhuntawi |
mbaepapa |
yupariy |
|
enumerar |
jakhuntaña |
eipapa |
yupariy |
|
envasado |
winata |
oñembo |
jillp'usqa |
|
envasar |
winaña |
mbo |
jillp'uy |
|
envase |
qhañi, wayaqa |
j |
jillp'u, wina |
|
envidia |
munapayaña |
ñemotareï, yakatuaä |
muq'iy |
|
envidiable |
|
|
muq'iy |
|
epidemia, peste |
qhaphaxa usu |
mbaeras |
jatun unquy (L) |
|
época colonial |
mit'a pacha |
|
kuluniyal mit'a |
|
equidad de género |
chacha warmi khuskha jakawi |
tekoyovake kuña jare |
qhari warmi yupaychaypura |
|
equilibrio |
suma sayaña |
kuimbaepegua |
turay |
|
equivalencia, equivalente |
chanilanti, chanipura |
|
chhikakama, chaninpura |
|
equivalente |
|
ep |
chhikakama |
|
erizo |
|
oyovake |
askankuy |
|
erosionar |
umana apaña, jariraña |
|
thunikuy, q'arayay |
|
eructar |
jik'uqiña |
|
jap'ay (L) |
|
eructo |
jik'u |
iau |
jap'a (L) |
|
escala |
iskala |
au |
iskala |
|
escamar |
llixiña |
|
llump'achay |
|
escarabajo |
jama tanqa |
|
akatanqa |
|
escasear |
pist'aña |
ene |
waqway |
|
escenas |
|
oata |
isina |
|
escritor |
qillqiri |
|
qillqaq |
|
escoria |
|
oikuatiavae, kuatiaiya |
champisqa |
|
escorpión |
yaq'jiri |
tum |
sirasira |
|
escroto |
q'uruta |
tapia
pire, tapiara |
yumawayaqa, t'iqu |
|
escuadra |
q'achichiri, churuchiri |
k |
k'uchupulli, k'uchu chiqanchana, k'uchutupuri |
|
escudo |
|
yeopiaka |
pullqanqa, wallqanqa |
|
escudriñar |
thaqhsuña |
p |
khuskipayay, kúskiy (L) |
|
escuela |
yatiña uta |
ñemboerenda |
yachaywasi |
|
esculpir |
lawraqaña |
jeteräangapo |
wankiy |
|
escultor en piedra |
q'ala k'uturi, qala lawraqiri |
|
rumi takaq, rumi wankiq |
|
escultura |
lawraqi |
jeteräanga |
wanki |
|
esfera |
muruq'u |
puaete |
muruq'u, rumpu, qhururumpa |
|
esmeralda |
|
itaov |
qumir umiña |
|
esófago |
mallq'achi |
kaaicha |
millp'uti |
|
espacio geográfico |
uraqi, pacha chiqa |
|
tiqsikamasqa pacha, tiqsikamasqa kiti |
|
espacio muestral |
uñacht'aya tuqi (pacha) |
mbaecha renda |
rikuchiy kiti |
|
espalda |
jakhana, ati |
kupe |
wasa |
|
espantapájaros |
jaxchhaya |
gu |
arakiwa |
|
especie |
laya |
nunga |
jamu |
|
especie (referido a género F y M) |
|
|
-kama (jina: qhari kama...) |
|
especie de gorgojo grande |
ch'iqhi |
mbaeik |
ch'iqi ch'iqi (L) |
|
espermatozoide |
sapaka |
ta |
muju, yuma, qhari muju |
|
espesar |
sankhuchaña |
ñemotata,
ñembot |
apiyachiy, sankhuyachiy |
|
espeso |
sankhu |
jümbai |
sankhu |
|
espiral |
sink'rantta |
ñatiumondoka |
ch'iwi, k'uwi (H) |
|
espontáneo |
maynita misturi |
|
paymanta lluqsiq |
|
espuma |
jupuqu |
t |
phusuqu |
|
esquema |
amuyu jalanuqa |
ñeekesërape |
willay ñiqichay |
|
establecer |
utt'ayana, uñacht'ayaña, chijnuqaña |
|
takyachiy |
|
estación del año |
mara mit'a |
arasayev |
wata mit'a, pacha mit'a |
|
estadista |
kipu kamani |
|
khipukamayuq |
|
estadística |
kipu |
mbaepapambeu |
khipukamay |
|
estadístico |
kipuchata |
mbapakaechauka |
khipusqa |
|
estaño |
chatanta |
iero
t |
chayanta |
|
estante de libros |
panka imaña; panka pirwa |
ñeer |
p'anqa jallch'aña, p'anqa churana |
|
estatua |
lawraqi |
jeteräanga |
wanki |
|
Este (punto cardinal) |
Inti jalsu |
kuara |
Anti |
|
estereotipo |
uñarasiña, pantja amuyu |
|
pantachaq |
|
estéril (animal) |
machucha, uqhu, qumi |
imemb |
urwa |
|
estéril (persona) |
sumu (M) |
|
qumi |
|
estéril (planta) |
uraya |
ñana ia mbae |
urwa (H) |
|
esternón |
tunu |
p |
|
|
estertor |
qhurqhu |
kerambu koröro |
arqhiy (L) |
|
estética |
k'achalla |
mbokaviapoka |
k'achacha |
|
estimar emocionalmente |
munaña |
mboroa |
munayay |
|
estimar matemáticamente |
tantiyaña |
yepearo |
tantiyay |
|
estómago, panza |
phathankha |
tie |
jiq'i (L) |
|
estrategia |
lurawi thakhi |
poki, tapemboe |
imaymanay, imaymana ruway |
|
estrato, nivel |
|
|
suyusuyu |
|
estrenar |
ariña, qallaraña |
oiporu ramo |
ariy |
|
estribo del arado de pie |
takisa |
|
takisa, takiña |
|
estrofa |
chapara qutu |
j |
rimaylli qutu, arawi t'aqa |
|
estructura |
llika thakhi |
jete |
kaynin, kasqan |
|
estructura de la novela |
nuwila thakhincha |
miaripöra
|
nuwilap kaynin, nuwilap ñiqichaynin |
|
estructura de la oración |
amuyu sarta |
ñeenget |
rimaypa awaynin, rimaypa ñiqichaynin |
|
estructura del discurso |
|
ñemoñeerete |
juñi rimaypa kaynin |
|
estructura del texto |
qillqa sarta |
mbaekuatia
|
qillqap kaynin, qillqap ñiqichaynin |
|
etcétera |
juk'ampi |
irüye |
wakkunapiwan |
|
eternizar |
wiñayaña |
omboiyap |
unaychay |
|
ética y moral |
chiqasarta chuymani yatiwi |
tekokavi jare marangatu |
sunquyuqkamay |
|
etiqueta |
unt'a suti |
mbaemboya |
itikita, riqsichiku |
|
evaluación |
uñakipawi |
arakuamae |
chaninchay |
|
evaluación diagnóstica |
nayrt'a uñakipawi |
arakuamae oikuamavae |
qallariy chaninchay |
|
Evangelio |
Apu qama, apusara |
Tüpa iñee |
apu simi |
|
evaporar |
urpsuña |
timbo |
wapsiy |
|
evolución |
mayjt'awi |
kuakua poepi |
wakjinayay |
|
exacto |
phuqhata |
jokoraï jaekavi |
k'apaq (L) |
|
excluir |
apsuña, jark'aqaña, jaqsuña |
mbos |
qharquy |
|
éxito |
aski |
|
sami |
|
experiencia |
yatiñani, yatita |
oikuavae |
yachasqan, yachayniyuq |
|
experimentar |
yant'a, yant'aña |
jäajäa |
ruwarinayay, yanayanay |
|
experimento |
yant'a |
ñejareko, jaäechaka |
ruwarinaya, yanayanani |
|
explicar |
qhanañchaña, yatiyaña |
mombeu |
riqsichiy |
|
exploración |
uñjakipawi |
momba
p |
t'aqwiy, mask'aqay |
|
explorador |
uñjakipiri |
oyev |
mask'aqaq, t'aqwiq |
|
explorar |
uñjakipaña, uñxataña, thaqhaña |
yev |
mask'aqay, t'aqwiy |
|
exponente |
wayxata |
mombeuechaka |
mirakipachiq |
|
exportación |
alxakipawi |
oñerenoe
ikatukot |
ranqhakipay |
|
exposición |
uñacht'awi |
yechauka |
rikuchichiy |
|
exposición oral |
manta, aru arsuwi |
yechauka yurupegua, yechauka ñemongeta rupi |
rimay rikuchiy, rimay riqsichiy |
|
expresar |
arst'aña, arsuña |
jeita vae |
niy, rimay (P) |
|
expresión (mostrar algo) |
arsuwi |
oechaka vae |
rikuchiy |
|
expresión y creatividad (área) |
ch'ikhi lurarsuwi |
mbaepöraporegua |
wallpay rikuchiykamay |
|
extensión |
|
tuicha vae |
aysay |
|
externo |
anqa |
oikoaveiño |
jawa |
|
extraer dientes |
laka waysuña |
täi
rek |
kirunnay (L) |
|
extraído |
apsuta |
oyek |
jurqhusqa |
|
extranjero |
anqa jaqi |
marup |
mitmaq, jawa runa |
|
exuberante, frondoso, caudaloso |
|
t |
atiyati (L) |
|
fábrica |
phawrika |
mbaeapoaa |
phawrika, jawrika |
|
fábula |
jawariku, arawi |
miarimboe |
jawariy |
|
fácil |
jasa, sulla |
ndiyavai, yavaiä |
jasa, llanllu |
|
facilitar |
yanapt'aña |
mboyavaiä |
jasachiy, jasayachiy |
|
factor |
|
|
phaktur |
|
factores |
mirakipirinaka |
|
mink'aqi, miranqi (H) |
|
facultado |
|
mbaepuere |
kamasqa (L) |
|
falsa corteza del plátano |
kusuru |
pakova pire |
kusuru (L) |
|
falta |
aña, pisi, japha |
oata |
ch'acha |
|
faltar, incumplir |
chhaqhaña, ch'usaña, juchachaña |
omboaya |
jankuchay (L) |
|
familia |
yuwani |
ñemoña |
yawar ayllu, yawar masi |
|
familia extendida |
yuwani |
ñemoña jeta oñemoai vae |
t'aqasqa yawar masi |
|
familia nuclear |
|
tëtara
y |
jukk'ata yawar masi |
|
fantasía |
|
añeteävae |
yuyallikuy, umallinayay |
|
fantasma |
kuku |
aña |
kuku |
|
faringe |
mallq'achi |
tembiurape |
tunqur |
|
fases de la Luna |
phaxsi sarawi |
yas |
killap puriynin |
|
fatalidad, descalabro, |
chiji, jani walt'awi |
ikaviäyae vae |
atisamq'a (L) |
|
favorecer, ayudar |
khuyaña, yanapaña, arxataña |
ñombor |
jawmay (L), yanapapuy (H), amachay (P) |
|
febrero |
anata |
oreti |
jatun puquy |
|
fecha |
pacha jakhu |
arapapaka |
pacha yupay |
|
fecha de publicación |
qhanstaya pacha |
moerakua iara |
uyaychasqa yupay |
|
felicidad |
kusisiwi |
yerovia |
kusiy |
|
felicitar |
aruntaña |
mboyerovia |
napaykuy |
|
fémur |
chara ch'akha |
ukägue |
wich'un, maman tullu, chaka tullu |
|
fenómeno |
mayjt'awi, thijrawi |
m |
phinuminu, wakjinayay |
|
fenómeno natural |
|
m |
wakjinayay pacha |
|
fenómenos naturales |
pachatuqina unxtawinaka |
m |
natural phinuminu, natural wakjinayay |
|
ficha |
laphilla |
mbeukapirera |
raphicha |
|
ficha bibliográfica |
panka laphilla |
mbeukapire
ñeer |
p'anqa raphicha |
|
ficha informativa |
yatiyawi laphilla |
mbeukapire moerakuapegua |
willay raphicha |
|
ficha léxica |
aru laphilla |
mbeukapire ñeepegua |
simi raphicha |
|
fichero |
laphilla imaña |
mbeukapirer |
raphichana, raphicha churana |
|
fidedigno |
kikpa |
jaetekavi |
iñiypa (L) |
|
fierro |
jiru |
jiero |
q'illay |
|
fiesta |
phunchhawi, raymi |
arete |
raymi |
|
figura |
salta |
ä |
salta, pallay, ríkch'ay |
|
figura arquitectónica |
|
|
wasikamasqa rikch'ay, wasikamasqa salta |
|
figura geométrica |
julli salta |
ääregua |
pacha tupusqa salta, pacha tupusqa pallay |
|
figura literaria |
|
äpo kuatiaregua |
k'acha qillqa, salta qillqa |
|
figura plana |
p'alta salta |
äipe |
sillp'a salta, sillp'a pallay, sillp'a rikch'ay |
|
fila |
siqincha, siqi |
s |
sinru, wachu |
|
filósofo, pensador |
amawt'a |
arakuaiya |
jamawt'a |
|
filtro |
suysuña, chhillmiña |
mboguaka |
suysuna |
|
final, desenlace |
tukuya |
ap |
tukukuynin, puchukaynin |
|
fínito |
tukuni |
iyap |
tukukuyniyuq |
|
fino |
chili |
ikaviyae vae |
nina (L), sumaq (P) |
|
firma |
rixt'a |
tees |
qillqay, raqhay, k'istuy |
|
firmeza, seguridad, constancia |
ch'ullqhi, chuki |
jeguämbae, añetete vae |
taqya |
|
fiscal |
chuymaniri |
|
killiskachi (H) |
|
física |
phisika, sayani |
rete, jeta |
phisika |
|
físico |
phisiku, sayani |
reteporegua |
kallpachasqa, phisiku |
|
fisura |
laxra |
jeguä |
k'iña (L) |
|
flamenco |
parina |
gu |
pariwana |
|
flecha |
wach'iña |
u |
wach'i |
|
flexible |
q'iwi q'iwi |
ogu |
llamsu |
|
flor (adorno de plumas en forma de flor) |
|
mbaepot |
t'ika |
|
flor de árbol |
phanqhara, phaqhalli |
|
sisa |
|
flor masculina de maíz |
parwayu |
avati
pot |
parway, paywaru |
|
flor silvestre |
|
mbaepot |
wayta |
|
floración |
phanqharawi |
ipot |
ayna |
|
florecer |
phanqharaña, t'ikaña |
ipot |
t'ikayay, sisayay, waytayay, parwayay |
|
flotabilidad |
tuyuwi, tuytuwi |
vev |
tuytuynin |
|
foco |
k'ajiri |
|
k'anchana, k'anchana qhispillu |
|
fonema |
salla |
ñeer |
uyari |
|
fonema simple |
sapa arusalla |
ñeer |
sapachasqa uyari |
|
fonología |
arusalla thakhi |
ñeer |
uyarikamay |
|
forastero |
jaya jaqi |
ket |
karu runa (L) |
|
forastero o gente de afuera |
yaqha jaqi, jani uñt'ata |
kianunga
ikatukot |
jawa runa, kantu runa |
|
forma |
uñta, uynaqa |
jeteka |
rikch'ay |
|
forma geométrica |
julli uñta, salta uñta |
jeteka äregua |
pacha tupusqa rikch'ay |
|
formación |
utt'ayawi, siqicht'asiña |
teko mboyupayo |
kamay (H) |
|
formación ética y moral |
chiqasarta chuymani |
tekokavi jare marangaturegua |
sunquyuqkamay |
|
formal |
jurmala |
jekoporaavae |
phurmal |
|
formar |
siqichasiña, yatichaña |
ñes |
ruway |
|
formarse (las personas, los objetos) |
utt'asíña, siqicht'asiña |
mbaeñes |
sinrukuy |
|
fórmula |
lurawilanti |
atüri |
phurmula |
|
formulación |
|
|
riqsichikuynin |
|
formular una idea, un ejemplo, etc. |
aru uchaña |
ñemongetaapo,
ñemojaanga, ñee moes |
niriy |
|
fortalecer |
ch'amanchaña |
mom |
sinchiyachiy, kallpachay |
|
foto |
julli |
ä |
phutu, lanti, julli |
|
fotógrafo |
julliqiri |
äek |
jutuq, phutuq |
|
fracción impropia |
jani chiqa pachjta |
p |
|
|
fracción irreductible |
jani jisk'aptiri pachjta |
p |
|
|
fracción reductible |
jisk'aptiri pachjta |
p |
|
|
fracción, quebrado |
pachjta, jaljta |
p |
phatma, ch'iqta |
|
fracciones heterogéneas |
kunaymana pachjta, mayjachpachjta |
p |
kikinnaq phatma |
|
fracciones homogéneas |
kikpa pachjata |
p |
kikin phatma |
|
fragilidad |
p'akiri, lluti |
oyekangatuvae, tätaä |
qhapra |
|
fragmento |
t'aqa |
ja |
phatma, k'allmi (P) |
|
frase |
jisk'a amuyu, pisi amuyu |
ñeenget |
rimaycha, yuyaycha, yuyayki |
|
fraternal |
masichawi |
parareko |
masinakusqa |
|
fraternidad |
munasiwi |
|
masinakuy |
|
frente |
para, maykhati |
yovai,
s |
mat'i |
|
frustración |
qulluchawi, |
mboavai, ärokomegua |
qulluy |
|
frustrarse |
qulluchasiña |
oikomeguä |
qullukuy |
|
fruto |
puqu |
ia |
wayu, puquy |
|
fruto de la papa |
mak'unku, mut'unkhu |
chure ia |
mamurq'u, mak'unku |
|
fuente de información |
yatiyawi utjawi |
jeräkua
yek |
pukyu |
|
fuente, surtidor, manantial |
jalsuri |
yek |
junqullpi, juturi (L) |
|
fuerte |
|
täta,
ip |
sinch'i |
|
fuerza |
ch'ama |
m |
kallpa |
|
función |
sarta, unxta |
iparav |
imapaqkay, phunsiwun |
|
función vital |
jakawi sarta |
tembiapo tekoveregua |
imanaysiq, imanaysiy |
|
funcionamiento |
unxtawi |
|
puririynin |
|
fundamental |
|
ikaviete |
tiqsisqa |
|
fundamentar |
arxataña |
mbo |
t'iqsiy, amachay |
|
fundamento, cimiento, principio |
arxatawi, qallta |
y |
tiqsi |
|
fundición |
umatatawi, jawitatawi |
|
mital jich'ay wasi |
|
fundidor |
jawitatayiri, qhirqhiyiri |
mbot |
jichaykamayuq (L) |
|
fundir el metal o derretirlo |
qhirqhitatawi |
|
unuyachay, llaqsay |
|
fundir un objeto de metal |
|
|
jich'ay |
|
fusión (juntar) |
mayachthapiwi |
mboye |
t'inkiy |
|
fusión (diluirse) |
jawitatawi |
mbot |
yakuyay, unuyay |
|
galleta |
yallita |
ngayeta |
khamuna |
|
garrapata |
kamillu |
yateu |
aqta, jamak'u (L) |
|
garza |
|
gu |
waq'ar |
|
gas |
samana |
mbaetimbo |
wawsi, wapsi |
|
gasolina |
kasulina |
mbaetimbo |
qasulina |
|
gastar, invertir |
tukjaña, tukt'aña |
|
chikchay |
|
gavilán |
paka, mamani, añuchi |
gu |
waman |
|
gaviota blanca |
qillwa |
gu |
qillwa, qiwlla |
|
gaviota negra (pato de agua negra) |
|
gu |
takama |
|
gaviotas en general |
qillwa |
|
mayu chulla |
|
generalizar |
taqiptayaña, |
ñambo opareve |
llapanchay, lluychay (H) |
|
generar |
mirayaña, sartayaña |
oñevae,
oñemboat |
mirachiy |
|
género (equidad) |
yäqpura |
|
yupaychaypura |
|
geografía |
uraqi uñta sara |
|
tiqsikamay |
|
geográfico |
uraqi uñta |
|
tiqsikamasqa |
|
geología |
uraqi sara |
|
jallp'akamay |
|
geológico |
uraqtuqi |
|
jallp'akamasqa |
|
geólogo |
uraqi kamani |
|
jallp'akamaq |
|
geometría |
salta sara |
äjaregua |
pacha tupuy |
|
geométrico |
saltasara tupu |
|
pacha tupusqa |
|
geoplano |
saltachiri |
äipeapoa |
tiqsi p'alltacha |
|
gesticular |
|
retemom |
k'usilluykachay, inqhiy |
|
gesto |
|
retemom |
k'usilluykachay, inqhi |
|
glaciar |
khunu jithi |
|
illima (H) |
|
glándulas salivales |
thusunqara |
tend |
thuqay ch'añanku (H) |
|
glándula de secreción interna |
janchi manqha ch'urmi |
|
ch'añan |
|
globo de diálogo |
aru phukhucha |
ñomomiari kamambu |
rimay phukuchu |
|
globo de imaginación |
lup'i phukhucha |
ñemoiä, kamambu |
phuyu phuku, umachakuy phukuchu |
|
glotal |
phalla |
ñeemondooka ñeeyopiaka |
t'uqyay |
|
glotalizado |
phallirsalla |
ñeemondovae |
t'uqyasqa |
|
gobernante, creador |
kamachirí mallku |
mbaepuerepe
oï vae, apo |
kamaqi (L) |
|
gobierno |
mallkuchawi |
|
nuwirnu |
|
golfo |
uqha |
|
chawpi qucha |
|
golondrina |
silwi, sillinka |
tapera |
khallwa (L), wayanay |
|
goloso, glotón |
thathuna |
ñangap |
jillu |
|
gorrión |
phichhitanka |
|
pawqar quri, parya, phichitanqa, phichiw churu |
|
grabadora |
aru katuqiri |
ñeep |
rimay jallch'ana, rimay jap'iqa |
|
grado |
k'uchu tupu |
|
k'uchu tupu |
|
grado (ángulo) |
churu tupu |
k |
k'aqma |
|
graficar |
|
moiäpo |
siqichay (M) |
|
gráfico |
jamuqa |
mbaechaka |
siq'iwa |
|
gráfico de barras |
saywa siqi |
ñeokendaka |
saywa siq'iwa, tísi siq'iwa |
|
gráfico de torta |
|
gu |
muyu siq'iwa |
|
gramo |
ramu |
kure |
aqnu |
|
grande |
jach'a |
tuicha |
jatun |
|
grasa |
lik'í |
mbaek |
wira |
|
grillo |
siripita |
k |
sirp'ita. tíyan tiyan, chilli k'utu |
|
grueso (en volumen) |
lankhu |
poguasu |
rakhu |
|
grupo social |
jaqi qutu |
ñomoiru reta |
runa qutu, qutu kawsay |
|
guante |
ampara ñuku |
pop |
qaramaki, ñuku |
|
guardatojo |
kasku |
chaguakiri
r |
jark'ana, muntira, jark'ana urna |
|
guión mayor (—) |
jiliri sirqi |
yeai puku |
siqi |
|
guión menor (-) |
sullk'a sirqi |
yeai chutu |
siqicha |
|
guirnalda de flores |
pillu |
mbaepot |
inkillpillu (L) |
|
guisante o arveja |
|
arveja tembiu |
chaqalluyuq, arwija |
|
gusano del choclo |
|
taso avatiregua |
chuqllu khuru, jut'u khuru (L) |
|
habitante |
markani, markachiri |
tëtaipo |
llaqtachakuq, llaqtayuq |
|
habitantes de la cordillera |
wanlla markani |
|
anti llaqtachakuq, anti llaqtayuq |
|
hábito |
jichu |
teko |
yachaymanay |
|
hacer aproximaciones |
jak'acht'awi |
omboyepearo |
qayllachiy |
|
hacer cuentas |
jakhthapiña |
ñembopiaka |
khipuy |
|
hacer gárgaras |
uqthapiña |
aseo koröro |
aqtukuy |
|
hacer propaganda |
yatiya |
moeräkua |
waqch'ay |
|
halcón |
k'illi k'illi |
kirikiri |
waman |
|
hamaca |
amaka |
gu |
jamaka |
|
hambruna |
mach'a |
karuai |
jatun muchuy (L) |
|
harinoso |
jak'u, phiñu |
yakui, ikuivae |
jak'u jak'u |
|
hectárea |
iktarya |
popañejäata |
iktariya |
|
hectogramo |
pataka ramu |
popakure |
pachak aqnu |
|
hectolitro |
pataka waranqa ch'aqa |
popat |
pachak p'uylu |
|
hectómetro |
pataka chiqta |
popañejäata |
pachak thatki |
|
hectómetro cuadrado |
pataka chiqta sinilla |
popañejäata
p |
tawak'uchu pachak thatki |
|
hemorragia |
|
tuguiguasu |
usp'utay |
|
heptágono |
paqallqu ajanu |
chiu |
qanchis chiru |
|
herencia |
tuti, waxt'a |
tekop |
tuti, irinsiya |
|
herida |
uchuchjata, chhuxri |
pere |
ch'uqri, kiri |
|
herido |
uchhuchhjata, usuchjata |
ipere vae |
k'irichasqa, chuqrísqa |
|
hermana del esposo |
ipa, ilata |
ukei |
aqi |
|
hermano del esposo |
masanu |
mendu |
masa |
|
herrajes |
|
|
q'illachakuna |
|
herramienta |
luraña yänaka, irnaqaña yä |
tembiporu |
ruk'awi |
|
hervívoro |
qhura manq'iri |
mbaerok |
qhura mikhuq |
|
hexágono |
suxta ajanu |
ova |
suqta chiru |
|
híbrido |
usuchhjata |
|
q'umi |
|
hidrógeno |
urna samana |
|
yawraq wapsi (H) |
|
hierba del monte |
ch'umi qhura |
ñana |
sallqa qhura |
|
hierro |
jiru |
k |
q'illay, k'illi |
|
hígado |
k'iwcha |
p |
kukupi, k'iswan, k'iwchan |
|
hilo delgado y fino |
jilu, juch'usa ch'ankha |
inimbo |
tiwti |
|
hipotiroidismo |
jík'u |
y |
q'utu unquy |
|
hipótesis |
nayrt'a amuyu |
maranduapo |
fiawpariy yuyay, iputisis |
|
historia |
nayra sara |
tekoasa |
ñawpakamay |
|
historiador |
nayra sarkamani |
tekoasarupia |
ñawpakamayuq |
|
histórico |
nayra sarnaqawi |
tekoasaregua |
ñawpakamasqa |
|
historieta |
jawari amta |
angetangeta, miariari |
siq'i jawariy |
|
hito |
saywa |
taranga |
saywa |
|
hojuelas |
|
jesakua sakua |
laqhichasqa |
|
hombre andino |
anti (suni) jaqi |
mb |
anti runa |
|
homónimo |
payasäru, paya amuyuni |
teepäveav |
iskayñiqi simi, iskayniq simi, wak niykachaq |
|
homotéticas |
kikpa k'uchuni |
|
kikink'uchu |
|
hondonada |
miq'a miq'a, p'ujru p'ujru |
|
t'uqu |
|
honesto, honrado |
chuymani, yäni |
jupi |
sumayniyuq |
|
hongo |
sirk'itaña, k'allampa |
p |
k'allampa (L) |
|
honrar, venerar |
yupaychaña |
mboete |
apuchay (L) |
|
hora |
uruyt'a, phani |
araja |
phani |
|
horario escolar |
yatiñuta uru t'aqa |
mboembeuka |
yachachiy phani, yachaqay phani |
|
hormiga |
sik'imira, k'isimira |
tas |
sik'imira |
|
hormiga con alas |
chhiqhani sik'imira (k'isimira) |
|
añayllu, chhaka |
|
hormiga de gran tamaño con alas |
tukantira |
ara ara |
k'ulluy (L) |
|
hormiga destructora |
chhakha |
tas |
chakuq (L) |
|
hormiga grande sin alas |
|
tas |
k'ulluy |
|
hormiga pequeña |
|
tas |
sisi |
|
hormiga roja |
|
tas |
kanlli (L) |
|
hormona |
|
mbaeik |
t'ituchaq |
|
hornero |
|
t |
tiluchi (Herb) |
|
horno |
jurnu |
tatakua |
kanana, waliyani, nina wasi, jurnu |
|
hortaliza |
|
mbaagu |
muya yuyu |
|
hospedero |
qurpachawi |
kearenda angarekoa |
qurpachaq (M) |
|
hospital, centro médico |
qullaña uta |
poanorenda |
jampina wasi |
|
hoz |
jusí |
|
ichhuna |
|
huerta |
muya |
koora |
muya |
|
huevo |
k'awna |
rupia |
runtu |
|
huevo de los peces |
ulu |
pira rupia |
challwa runtu |
|
humanidad |
jaqi |
avaeko |
runakay |
|
humanto (variedad de pez) |
umantu |
jevae
|
umantu |
|
húmedo |
muk'i, map'i |
ñak |
mik'i |
|
humildad |
suma chuymani |
ñemomichi |
ullpuykukuy, llamp'u sunqu |
|
humor |
k'uchi parlaña |
ñurungiche |
asipayay |
|
humor acuoso (plasma) |
isilla |
|
isalla, isillu (L) |
|
icono |
unancha |
ipöraka,
pïra, y |
unancha |
|
ictericia |
|
pire opa iyu vae |
suksu unquy |
|
idea |
amuyu |
ñemongeta |
yuyay |
|
ideales |
amuyuni |
jaekavi vae |
yuyanayay |
|
identidad |
uñt'ayasiwi, unt'añani |
tekoañete |
kikinchakuy |
|
identificado, igualado |
uñt'ata |
oyovaketei vae |
kikinchasqa (L), riqsipasqa |
|
identificar |
uñacht'ayaña, uñt'aña, yatiña |
yekuauka |
riqsiriy, riqsipay |
|
ideólogo |
qullana |
iyarakua vae |
yuyaychaq |
|
iglesia |
apu uta |
tupao |
iñiy wasi, apu wasi |
|
igual a |
kikpa (uka) |
oyovake |
kikinkama |
|
igualar |
kikpachaña |
mboyovake |
khuskachay, kikinchay |
|
iguana, lagarto |
iwana |
teyu guasu |
iwana (L) |
|
ilíaco |
kallachi |
omboete mbae arakua vae |
llakan tullu |
|
ilusión |
muspha |
yeroviakatu |
llachi (L) |
|
ilustrador |
jamuqiri |
mbaeiäpo |
siq'iq |
|
ilustre, ramoso, ínclito |
atiñani, qamani |
iñemboerea, iarakua rupi |
atuchi (L) |
|
imagen |
julli |
mbaeiä |
imajin, umalliku, lantin |
|
imaginación |
amuyawi |
ñemoiäiä |
umallikuy, umalliy |
|
imaginar |
amuyaña, lup'iña |
moiä |
umallikuy, yuyayrayay |
|
imaginativo |
amuyt'ani |
paungatu |
yuyaysapa (H), umallikuq |
|
imán |
imana |
itakaru |
k'askachimuq, imán |
|
imitar |
yatxapayaña |
jäa, räa |
yachapayay, yachaphukuy |
|
impactar |
chhijuña |
oporombo
p |
|
|
impar |
ch'ulla |
ñeirüa |
ch'ulla |
|
impedimento |
jark'aqawi |
yemboav |
jark'aqi (L) |
|
imperio incaico |
inka pacha |
v |
inka |
|
importante |
aski, wakisiri |
jaekavi yae vae |
anchayupa, chaniyuq, yari |
|
imprenta |
qillqsuri utt'awi |
kuatiaguap |
ñit'ichaq, qillqachaq |
|
impresión |
ñit'suwi, liq'suwi |
|
ñit'iq |
|
imprimir |
qillqsuña, ñit'suña |
kuatiaguap |
ñit'iy, qillqachay |
|
impuesto |
|
|
impuwistu |
|
incisivo |
kiwu |
taimbuku |
q'achiri, k'achi (H) |
|
inclinado |
allt'ata |
ñap |
t'iksu, p'aqchi |
|
incógnita |
jani yatjaya |
p |
qhunsu (H) |
|
incorporar |
uchxataña, yapxataña, apxataña |
ñemoiru mboyea, oyeaye |
yaykuchiy |
|
incumplimiento, omisión |
allqaña, q'utuña |
yeapo mbae |
jankuchay |
|
indagar |
jiskhxataña |
parandu |
tapuykachay |
|
indicaciones |
uñacht'awi |
mombeu reta |
apaykachana |
|
indicador |
yatiyiri |
mboechauka |
yachaqasqan, chaninchaqkuna |
|
indicar |
uñacht'ayaña |
mombeu |
rikurquchiy |
|
índice |
utjirinaka |
povëe |
ruri |
|
indígena |
ayllu jaqi |
ñandevae |
ayllu runa |
|
indio |
|
ñande |
inyu |
|
inductivo |
|
guataka, yapoka |
inruktiwu |
|
industria |
|
|
kamaychalli |
|
industrialización |
mayjakiptayawi |
|
kamaychalliku |
|
industrializar |
mayjaptayaña |
|
kamaychalliy |
|
infectar |
jiñq'ichaña |
mong |
ratachiy, q'iyachay |
|
inferencial |
amuyu apsusa |
|
yuyarquy |
|
inferir |
apsuña |
ñemomichi |
yuyarquy |
|
infinito (en el ser) |
tukuwisa, wiñaya |
|
tupunnaq |
|
infinito (sin fin) |
wiñaya |
iyap |
wiñaypaq wiñaynin, puchukayninnaq |
|
influencia |
samantawi |
ñemoinge, ñemomichi |
sunquyachiy |
|
influir |
samantaña, aru churaña |
oporombopa |
sunquyachiy |
|
información |
yatiyawi |
ñemoeräkua |
willay |
|
informal |
jani jurmala |
jaekavi mbae |
inphurmal |
|
informante, entrevistado |
yatiyiri |
imiarivae |
willaq |
|
informe |
yatiyawi qillqa |
mombeu |
willariy qillqa |
|
informe de asistencia |
wawana jutatapata yatiyawi |
|
yachaqaq jamusqanpa willaynin |
|
informe de fin de ciclo |
sarta tukuya yatiyawi |
ñemoeräkua
ñemboeap |
yachaqay muyup tukukuyninpa willaynin |
|
informe de módulo |
yanpiri panka yatiyawi |
ñemoeräkua ñeekuakuareguare |
yachay muyup willaynin |
|
informe de promoción de ciclo |
sarta makhipaña yatiyawi |
ñemoeräkua
ñemboeap |
yachaqay muyup atipayninpa willaynin |
|
infortunio, desgracia, adversidad |
chiji |
mbaesusere |
aquyraki |
|
infundir |
|
|
kamaykuy |
|
ingredientes |
wakisirinaka |
yeporutavae |
nakuna, pankaña |
|
inicio |
qallta |
|
qallariynin |
|
inicio, introducción |
qallta, qalltawi |
mbo |
qallariynin, fiawpakuynin |
|
innovación |
machaqachawi |
poep |
waqjinayachiy |
|
innovar |
machaqachaña, qhawstaña |
oipoep |
wamachay, musuqchay (H) |
|
innumerable, incontable |
|
jetayae, yaipaparape mbae |
aquy |
|
insensible, indiferente |
jani chuymani |
ip |
k'ullusunqu, jiwaya sunqu (L) |
|
insomnio |
|
jope |
ch'ikmikuy (L) |
|
inspector en el incario |
|
|
tukuyrikuq |
|
institución |
utt'awi |
|
istitusiyun |
|
instrumento |
uñanchirí yä |
tembiporu |
yacharuk'ana |
|
instrumento musical |
kirki phusaña |
temimb |
takina, waqachina |
|
insumo |
wakisiri |
|
nakuna |
|
intelectualizar, espiritualizar |
ch'ikhichaña |
iarakuakatu, tekove arakua |
nunachay, yuyayachiy |
|
intentar |
yant'aña |
|
yaqay |
|
intercambiar |
turkaña, chhalaña |
yopoep |
turkay, yankiy, chhalay |
|
intercambio |
turkakipawi |
poep |
turkay, yankiy |
|
interculturalidad |
khuskha sarnaqawi, qamawpura |
teko
yopoep |
kawsaypuray |
|
interés |
munawi, wawacha |
p |
munasqa, allinniy, munanayay |
|
internacional |
anqa markanaka |
|
jawa suyumanta, jawapura |
|
interno |
manqha |
yap |
ukhu |
|
interpelar |
jiskhr'a |
|
tapukipay |
|
interpretación |
amuyt'awi |
ojäapo |
yuyaqay |
|
interpretar |
amuyt'aña |
ojäa vae |
yuyaqay, yuyaqayay |
|
interpretar un texto |
qillqata amuyt'aña |
|
yuyaqay, yuyaqayay |
|
interrogar |
jiskht'aña |
oparandu |
tapupayay |
|
interrumpir |
jark'aqaña, |
yop |
allqachiy (L) |
|
interruptor |
aqtayiri |
mondooka |
k'anchachina |
|
intervenir |
arst'aña, mantaña |
oporopeña |
jaykupay (H) |
|
intervención |
arst'awi |
poropeña |
jaykupaku |
|
intestino |
jiphillu |
churi |
ch'unchula, aqalli (L) |
|
intestino delgado |
juch'usu jiphillu |
churira |
ñañu ch'unchula |
|
intestino grueso |
lankhu jiphillu |
churi guasu |
rakhu ch'unchula |
|
intruso |
mantxakiri |
oñemoingue |
sutkhulli, sat'i sat'i |
|
inundación |
llump'i, lluxma |
|
lluqlla (P) |
|
inundación, diluvio |
lluxmantaña, phuqhantaña |
|
lluqllay |
|
inundar |
llump'iña |
|
lluqllay (P) |
|
inútil |
jani kunataki, inamaya |
|
añaku |
|
invadir |
mantaña, aywt'aña |
oikeiño |
llump'iy |
|
invasión |
aywt'awi |
oikeiño vae |
llump'iy |
|
invención, descubrimiento |
uñstayawi |
oñevae mbae vae |
wamajamut'ay, wamaqchasqa |
|
inventar |
uñstayafia, inuqaña |
pokiapo |
wallpay, wamaqchay (L), paqarichiy (H) |
|
inventor |
uñstayiri |
ipokiapo yaevae |
paqarichiq, qallarichiq, wamaqchaq |
|
invertir |
mayst'ayaña, thijrakipaña |
|
umachakiy, tiksuy, p'aqchay, tikray, wikupay |
|
investigar |
yatxataña |
marandueka |
yachakipay, k'uskiy |
|
invierno |
awti |
ro |
chiraw pacha, chiri mit'a |
|
invitación |
jawilt'awi |
mbarea |
wakyariy qillqa, mink'ay qillqa |
|
invitar |
jawillt'aña, waxt'aña |
oparea |
wakyariy, mink'ay |
|
ironía |
sawka |
yeyoavai,
yaras |
qillma, k'ami (H) |
|
irregular |
jani khuskha |
jaekaviä |
kutinnaq |
|
irrespetuoso |
jani yäqiri |
mboeteä |
mana yupaychaq |
|
isla |
wat'a |
|
tara, wat'a |
|
isométrico |
kikpa tupuni |
|
paqtachikan (H) |
|
jabalí |
khucchi |
taitetuguasu |
sintiru |
|
jabón |
jawuna |
javo |
t'arta, jawun |
|
jarabe |
jarawi |
jarave |
upi jampi, jarawi |
|
jardín |
muya |
temitipörati, mbaepotirenda |
inkill |
|
jardinero, floricultor |
muya kamani |
mbaepot |
Inkilltupa (L) |
|
jilguero |
ch'ayña |
|
ch'ayña |
|
jornada |
paqara, uru |
ara |
punta, mit'a |
|
jornalero |
|
mbarav |
makipura |
|
joven mujer |
tawaqu |
kuñatai |
sipas |
|
joven varón |
maxt'a, wayna |
kunumi |
muru, wayna, maqt'a |
|
joya |
chuqi |
mbaevera, ruandaa |
piñi |
|
jueves |
juywisa, illapuru |
arakavi |
illapachaw |
|
juez |
taripiri |
|
michuq (H), khuskachaq |
|
jugo gástrico |
|
p |
k'arku jilli |
|
jugoso |
umallachi |
t |
jilliyuq (L) |
|
juguete |
anataña |
ñuvangaka |
achacha, pukllana |
|
julio |
willka kuti |
aratini |
chakra qunakuy |
|
junio |
mara t'aqa |
araroi |
jawkay kuski |
|
Junta de Distrito |
Suyu Junta |
Tëtamiat |
Jap'iypa Junta |
|
Junta de Núcleo |
Tayka Yatiñuta Junta |
Ñemboat |
Juñu Yachaywasi Junta |
|
Junta Escolar |
Yatiñuta Junta |
Ñemboerenda
At |
Yachaywasi Junta |
|
Junta Tuitiva |
|
|
junta tuwitiwa |
|
Júpiter (planeta) |
jillinkhana, phaqhiri |
yas |
Pirwa (L) |
|
jurado |
suriri |
tekomoikavika |
tiluq (H) |
|
justicia, igualdad |
taripawi |
tekoupi |
michuy, paqtachay |
|
justificar |
arxataña, taripaña |
ombo jupi mbae vae |
paqtachiy |
|
justo |
chiqa |
jupi |
paqta |
|
juventud |
wayna, tawaqi |
ta |
sipaskay, waynakay |
|
juzgar |
taripaña |
omboeko |
michuy, paqtachay |
|
kerosene |
kirusina |
kerosë |
kirusin |
|
kilo, kilogramo (kg) |
kilu |
etakure |
waranqa aqnu |
|
kilómetro cuadrado (km2) |
waranqa chiqta sinilla |
etañejäata
p |
tawak'uchu waranqa thatki |
|
kinder |
wawa uta |
ñemboe |
wawa yachaywasi |
|
lactar |
ñuñuña |
okambu vae |
ñuñuy |
|
lado |
qawaya, jaqha |
y |
chiru, manya |
|
lagartija |
sut'awilla, sut'allunkha |
teyu |
jaq'arwa (L), ararankha |
|
laguna |
quta |
|
qucha |
|
lámina |
jana |
mbaechaka |
llast'a |
|
lámina (venesta) |
t'alpha |
|
winista |
|
lámina de metal |
p'alta |
rata ipe vera |
llast'a |
|
laminado |
janachata |
mopirëri |
llast'asqa |
|
laminar |
t'alphattaña, p'altattaña |
mboipe pirerï |
llast'ay |
|
langosta |
siripita |
tuku |
qhisqis, jaqarwi (L) |
|
largo |
waru, chhikhanku |
puku |
suni |
|
larva de la mosca |
muchi, laq'u |
mberu
jend |
ch'isña (L) |
|
latidos |
t'ijuña, unxtawi |
ndukunduku |
tiktik niy |
|
latitud |
|
|
sunicha |
|
lava/magma |
nina lluxma |
putuka |
nina t'uru |
|
leche |
millk'i, ñuñu |
neche |
willalli, lichi |
|
lecho de madera, barbacoa |
|
gu |
kawitu (L) |
|
lechuza |
pixpiri, qusqu, tiptiri |
surumbukuku, sumburukuku |
ch'usiqa (L) |
|
legal |
chiqa |
|
chiqan |
|
legibilidad |
ullarañjama, qhana, ullañjama |
maemongeta avaimbae |
ñawirikuq |
|
legumbre |
qulu achu |
kumandarami
yagu |
q'umir puquy, chaqallka (H) |
|
lengua |
aru, laxra |
ñee |
simi, qallu |
|
lengua natural o materna |
qallta aru |
ñeer |
paqarisqan simi |
|
lenguaje |
aru |
ñeeregua |
qillqakamay |
|
lenguaje artístico |
yäpa aru, uñacht'a |
ñeepörapo |
wallpasqa qillqakamay |
|
lenguaje escrito |
qillqata aru |
ñee kuatia |
qillqasqa qillqakamay |
|
lenguaje mímico |
unuqita aru |
ñee
mom |
yachapayay qillqakamay |
|
lenguaje oral |
arsuta aru |
ñee miari |
rimarisqa qillqakamay |
|
letra |
qillqa |
kuatia |
sanampa |
|
letra mayúscula |
jach'a qillqa |
kuatia guasu |
jatun sanampa |
|
letra minúscula |
jisk'a qillqa |
kuatiara |
juch'uy sanampa |
|
letrero |
qillqa suti |
mongetaechaka |
jukari qillqa |
|
levigar |
|
|
minuy |
|
ley |
kamachi |
mborokuai |
kamachiy |
|
leyenda |
jawari, apuwaraku |
oasague |
umalliq jawariy |
|
libélula |
chhixririnkha, chhixwiriri |
sundarondaro |
chikchik'utu (L) |
|
liberación |
qhispiwi |
yeyora |
qhispikay (L) |
|
libertad |
qhispiyawi |
iyambae |
qhispikay |
|
libertador, salvador |
qhispiyiri |
oporomboasa vae |
qhispichiq |
|
libra |
liwra |
vev |
liwra |
|
libre |
qhispi |
iyambae, yeyora |
qhispikay |
|
libreto |
|
|
aranway qillqa |
|
libro |
panka |
ñeer |
p'anqa |
|
líder |
kunkachiri, p'iqi |
ruvicha tenondegua |
wamiqi (H) |
|
liendre |
ch'iñi |
k |
ch'iya (L) |
|
lila o morado claro |
|
mboravo avë vae |
yuraq sani |
|
limitación |
jani atiñani |
mbos |
mana arikuy, mana atisqan |
|
límite |
qurpa |
yap |
saywa, tinkuypura. ankuypurasqa (L) |
|
limo |
|
aimbee |
uqhu t'uru (Hb) |
|
línea |
sich'i, siqi |
yeai |
siqi |
|
línea curva |
link'u sich'i |
yeai ñape |
llink'u siqi |
|
línea de tiempo |
pacha siqi |
ara |
pacha siqi |
|
línea horizontal |
winkuchi sich'i |
yeaipakua |
winkuq siqi, sirisqa siqi |
|
línea oblicua |
q'ichhu sich'i |
yeai
ñap |
wiksu siqi |
|
línea ondulada |
millk'u sich'i |
yeai ñapeape |
q'inqu siqi |
|
línea quebrada |
p'akita sich'i |
yeai
opes |
wayq'u wayq'u siqi |
|
línea vertical |
sayachi sich'i |
yeaimbo |
sayaq siqi |
|
líneas paralelas |
payachi sich'i |
yeai
yo |
chimpapurasqa siqi, ikaychasqa siqi yanantin siqi |
|
lingote |
|
|
tika, linwuti |
|
lingüista |
tika |
ñeerupia |
runasimikamayuq |
|
lingüística (característica) |
|
|
runasimikama |
|
lingüística (como ciencia) |
aru sara |
ñeerupiaregua |
runasimikamay |
|
líquido |
uma, umawja, umacha |
t |
unu |
|
liso |
jusq'u, lluk'a |
|
llusqu |
|
lista |
sinru qillqa, suti siqi |
tes |
sinru qillqa |
|
literal |
kikpa qillqaña, qillqakama |
|
sanampayay |
|
literato |
qillqa kamani |
kuatiapörarupia |
simikamayuq |
|
literatura |
qillqa sara |
kuatiapöra |
kamay, simikamay |
|
litosfera |
|
|
litusphira |
|
litro |
litru, waranqa ch'aqa |
t |
p'uylu, p'uyru, winq'u |
|
loar |
|
mboeteka |
añayniy (L) |
|
lobo marino |
|
|
asuka |
|
localizar |
uñacht'ayaña, katjaña |
|
tariy |
|
lombriz de tierra |
silwi laq'u |
|
sillwi khuru |
|
lombriz intestinal |
k'uyk'a |
|
kuyka |
|
longitud |
waru tupu |
pukujäa, pukugue |
suni tupu |
|
longitud (de largo) |
waru, chhikhanku |
|
suni |
|
losa muy delgada |
sillp'a |
|
llaplla, llapsa |
|
lota, tarjeta, ficha |
laphilla |
mbeukapire |
raphicha |
|
luciérnaga |
|
korokochi |
phinchikhuru |
|
lugar |
chiqa, tuqi |
kiapegua |
kiti, chiqan |
|
Luna creciente |
wawa phaxsi |
yas |
wiñaq killa, paqariq killa |
|
Luna llena |
urt'a |
yas |
puraq killa, pura |
|
Luna menguante |
jiwa phaxsi |
yas |
yawyaq killa |
|
Luna nueva |
siwa phaxsi |
yas |
musuq killa, wañu |
|
lunes |
lunisa, phaxsuru |
arav |
killachaw |
|
llama (metafórico) |
qarwa inkita, t'ika, mamakulla |
yama |
llama |
|
llamar lista |
tumpthapiña |
ñes |
qayay (H) |
|
llano |
pampa |
|
llanu, pampa |
|
llanura |
pampa |
|
pampa |
|
lluvia torrencial |
sinti jallu |
ok |
lluqma para |
|
machete |
jach'a tumi |
machete |
jatun tumi |
|
madeja de hilo |
|
inimboapua |
kawa (L) |
|
Madre Tierra |
Pacha Mama |
|
Pacha Mama |
|
madura (persona) |
awki |
kuakua |
machu |
|
maduración de frutos |
puquña |
mbaagu |
puquy |
|
maduración de personas |
jaqiptaña, chuymaniptaña |
okuakua |
runayay |
|
maduro (fruto) |
puquta |
iagu |
puqusqa, chayasqa, ch'allu |
|
magma |
mina lluxma |
|
|
|
magnesio |
|
küta |
qunta |
|
magnético, imantado |
k'ask'jatawi, imana |
moätaka |
k'askachimusqa, k'askayniyuq |
|
magnesio, oxido de magnesio |
|
|
qunta, quntay |
|
magnitud |
|
tuicha vae |
maqnitur |
|
mal de orina, cistitis |
|
kuaruas |
jisp'ay p'iti (L) |
|
malaria, terciana, escalofrío |
chujchu |
takur |
chukchuka |
|
maldecir |
arunchaña |
yepo peyu |
ñakay |
|
mamífero |
ñuñuri |
imembi omokambu vae |
ñuñuq |
|
mañana |
qhalt'i, qhara, arumirja |
piareve, kuriye |
q'aya |
|
mañana en la mañana |
arumanthi, qhalt'jatha |
p |
q'aya paqarin |
|
mandato, precepto |
kamachi |
mborokuai |
apusimi (L) |
|
manifestación |
arsuwi |
iñee oenduka |
qhawachiy |
|
manifestar |
arsuña |
oñenduka |
qhawachiy |
|
mano de mortero o de almirez |
|
mbaesoka |
iyana |
|
mantenimiento |
askichawi, utjayaña |
ñovatukavi, yeapokatu |
unaychachiy |
|
manzano |
mansanu |
tëtayao |
mansanu |
|
mapa |
suyu jana |
|
saywa siq'i, t'aslara, t'astara |
|
mapa físico |
uñta suyu jana |
|
phisiku t'aslara |
|
maqueta |
jisk'achjata uraqi |
maketa |
makita |
|
máquina |
makina |
makina |
qallwa |
|
mar |
mama quta |
|
mama qucha |
|
marca |
chimpu |
kuatia |
suña |
|
marcar |
chimpuña |
señara, kuatia |
suñay (L) |
|
marcar a los animales |
k'illphaña |
m |
suñay, k'illpay |
|
marchitarse |
jawch'araña, liwxtaña |
jovareogue |
kawnuy, jawch'ay |
|
marchito |
jawch'a |
jeogue |
kawnu, jawch'a (L) |
|
marfil vegetal |
|
|
yarina (L) |
|
Marte (planeta) |
achachi, nina sank'a |
yas |
awqakuq (L) |
|
martes |
martisa, atüru |
arapa |
atichaw |
|
marzo |
achuqa |
yaguiye |
pacha puquy |
|
mascota |
chita |
m |
chita |
|
mata |
qhuya |
ñana |
yura |
|
matemática |
jakhuwi |
papakaregua |
khipukamay |
|
matemático |
jakhuwi kamani |
papakarupia |
khipukamasqa |
|
materia elástica, goma |
kawchu, anku |
mbaembae oñemoatakatu |
k'awsillu (L) |
|
materia prima |
|
mbae yekou ivipo |
purum nakuna |
|
material |
luraña yä, yanaka |
mbaembae, tembiporu reta |
matiriyal, ramphuchu |
|
material casero |
utjíri yänaka |
tembiporu tëtapegua |
kasqan matiriyal |
|
material reciclable |
ajlljata yänaka |
tembiporu oyepokatuvae |
wakjinayachisqa matiriayal |
|
matorral |
|
ñana |
ch'apsa (L) ch'apra (M) |
|
matriz |
jakaña |
memb |
maru |
|
mayo |
llamayu |
ara |
aymuray |
|
mecanismo |
|
|
mikanismu |
|
mediana |
murmu |
michinunga |
chawpikaq |
|
mediano, regular |
murmu |
michinungaño vae (michinunga tuichanunga) |
taqsa, murmu |
|
médico o cirujano |
kharisa qulliri, qulla kamani |
oporopoanovae |
jampikamayuq |
|
medida |
tupu, chimpu |
ñejäaka, jäavae |
tupu |
|
medida convencional |
uñt'ata tupu |
|
riqsisqa tupu |
|
medida de cuatro dedos |
t'axlli |
irund |
t'aqllu (L) |
|
medida de tiempo |
pacha tupu |
ara iñejaaka |
pacha tupu |
|
medidas de peso |
wayta tupu, jathi tupu |
ñejäaka
po |
llasa tupu |
|
medidas de tendencia central |
|
|
chawpiyaq tupu |
|
medio |
chika |
mb |
ch'illpi |
|
medio ambiente |
pacha mama |
|
pachamama yupaychay |
|
medio de transporte |
khumuña yänaka |
guataka reta |
astana qallwa |
|
medio, nudo (de la novela) |
taypi |
|
chawpikaynin |
|
medios de comunicación |
yatiyawi yänaka |
jeroata reta |
willayniq |
|
medios de expresión |
kunaymanata arsuña |
|
imaymanama riqsichiy, niyniq, rimayniq |
|
medios tecnológicos |
tecnológico yanaka |
tembiporup |
ruwapayayniq |
|
medir |
tupuña |
mojäanga, jäa |
tupuy |
|
meditar |
lup'iña |
p |
jamut'ay, rup'iy, t'ukuy |
|
médula |
parpa, laxwi |
|
chillina, ñiqwin |
|
médula (espinal), tuétano |
chilina, parpa |
kupe
k |
chillina (L), ñikwin |
|
mejilla |
quyllu |
rova |
qhaqlla, k'aqlla, qalla |
|
mejorar |
askiptayaña, sumaptayaña |
moikavi, monguera |
allinchay, allinyachiy |
|
melancolía |
llakita, ch'añiña |
poch |
llakiy, kusiymana (L) |
|
mellizo(a) |
ispa, ispalla |
chaguakiri |
t'ira, wisp'alla |
|
membrana mucosa |
jurma |
ya |
thallta |
|
memoria |
amuyu |
arakua |
sunqujap'iy (L) |
|
mengua, disminución, merma |
juk'apta, jiwaqa |
jague,
t |
yawyay (L), waywa (L/H) |
|
menguar, disminuir |
juk'aptaña, jiwaqaña |
oñemomichi |
yawyay (L), wayway (L) (H) |
|
meñique |
qallu luk'ana |
poakara |
sullk'a ruk'ana |
|
menor |
sullk'a |
taikuegua |
sullk'a |
|
menor que |
sullk'apa |
taikuegua chugui |
sullk'an |
|
menos que |
pisi |
mbov |
astwan pisi |
|
mensaje |
iwxa |
ñee mondo |
willachiy |
|
mensaje implícito |
jamasa iwxa |
ñeemondoka yaikuauka vae |
ch'aqtasqa willachiy H) |
|
menstruación |
ch'axmi, wilani |
kuña
jugu |
k'iku, map'akuy |
|
menstruar |
wilaniña, wila iraqaña |
oñemond |
map'akuy, k'ikuy (L) |
|
mentón |
tiranqu, k'ak'i |
tañ |
qhaqlli, k'aki (L) |
|
menudo, diminuto |
ch'imi |
michias |
ch'iñi |
|
mercado |
qhatu |
mbaemearenda |
jatun qhatu |
|
mercurio |
mirkuriyu |
perepoanoka |
mirkuriyu |
|
mercurio (planeta) |
|
|
qhatuylla (L) |
|
mermar, sojuzgar, someter |
juk'aptaña, jiwaqaña |
ñembojague, ñemomichi |
jiwiqay (L) |
|
mes |
phaxsi |
yas |
killa |
|
mesa vibratoria |
unuqiri tiwana |
karuarenda
om |
thalaq jamp'ara |
|
meses del año |
mara phaxsinaka |
yas |
watap killan |
|
menstruar |
|
ñemond |
yawarikuy |
|
meta |
mita |
iyap |
mita |
|
metal |
qhuyala |
|
mital |
|
metal para soldar |
titi, qhuri |
titi |
titi |
|
metamorfismo |
mayjt'awi |
yepoep |
waqjinayay |
|
meteoro |
sakaka |
oitague
miakañ |
pachakawri (H) |
|
metro |
chiqta |
ñejäata |
thatki |
|
metro cuadrado (m2) |
sinilla chiqta |
ñejäata
p |
tawak'uchu thatki |
|
metro cúbico |
tika chiqta |
ñejäata orova |
wayru thatki |
|
metros sobre el nivel del mar (msnm) |
lamarata chiqta patxa |
ñejäata paraguasu iarambope |
mamaquchap pata thatkinmanta (mpt) |
|
mezclado de muchos colores |
t'axllu |
oyoparague |
mirka mirka |
|
mico, mono |
k'usillu |
machi |
k'usillu |
|
miércoles |
mirkulisa, warüru |
arapöa |
quyllurchaw |
|
migrante |
mitma |
yakavovae |
mitmaq runa, mitmaq |
|
migrar |
mitmaña, saraña |
yakavo |
mitmay |
|
mil |
waranqa |
eta |
waranqa |
|
milenio |
waranqa mará |
etarasa |
waranwata, waranqa pacha, waranqa wata |
|
milésimo |
waranqachjata, waranqa maya t'aqa |
erai |
waranqaq, paqarpa waranqan |
|
miligramo |
waranqata ramuchjata |
kurerai |
waranqacha aqnu |
|
mililitro (ml) |
waranqa ch'aqjata |
tijäakara |
waranqacha p'uylu |
|
milímetro (mm) |
waranqachjata |
ñejäatara |
waranqacha thatki |
|
milímetro cuadrado (mm2) |
waranqachjata sinilla |
ñejäatara |
tawak'uchu waranqacha thatki |
|
millón |
junu |
etata |
junu |
|
mina de cobre |
|
itavera renda |
antachakra (L) |
|
mineral |
qhuyala |
itavera |
qhuya puquy, miniral |
|
minerales |
qhuyala |
mbae vera renda |
miniral |
|
minifundio |
|
|
juch'uy jailp'a |
|
Ministerio de Asuntos Campesinos |
Kamputuqita Kamani |
|
Jatun Kamachiy Chakrawasi |
|
Ministerio de Educación |
Yatichawi Kamani |
|
Jatun Kamachiy Yachaywasi |
|
Ministerio de Salud |
Q'uma Jakawtuqita Kamani |
|
Jatun Kamachiy Jampiywasi |
|
ministro |
kamani, ministril |
|
yanapaq, pusaysiq |
|
minuto |
k'ata |
araja |
chinini |
|
miope |
nayrawisa |
mb |
jaqra (L) |
|
miriagramo |
tunka waranqa ramu |
paekure |
chunka waranqa aqnu |
|
miriámetro |
tunka waranqa chiqta |
paeñejäata |
chunka waranqa thatki |
|
mitad |
kuskata, chikata |
mb |
khuskan |
|
mito |
uñsta siwsawi, arawaqi |
maratu |
paqarichiq jawariy |
|
mochuelo |
ch'usiqa, thuqhu |
urigua |
pakpaka (VPI) |
|
moda |
|
oëp |
tupupa |
|
modelar |
lluch'iña |
jete oechakavoe |
wankiy |
|
modelar en cerámica |
lluch'iña |
ñaeuapo |
sañuy |
|
modelo |
uñacht'aya, uñacht'a |
ikavi vae |
kikinwa, kikincha |
|
modelo social andino |
ayllu |
|
ayllu |
|
moderador |
kunkachiri |
mboguatavae |
pusaychaq |
|
modernizar |
machaqaptayaña, machaqtayaña |
oñembokore |
wamaqchay (L) |
|
modo condicional |
|
|
munanayachiq jamu (-man) |
|
modo imperativo |
kamachiña |
|
kamachiq jamu, kachachiq (-y, -nachik, -ychik,...) |
|
modo indicativo |
uñachiyaña |
|
riqsichiq jamu |
|
modo obligativo |
|
|
nachiq jamu (-na + -sr + tiyay) |
|
módulo |
yanapiri panka |
ñeekuakua |
yanapaq p'anqa |
|
módulo de matemática |
jakhuwi yanapiri panka |
ñekuakua papakaregua |
khipukamana |
|
molar |
aqu |
täi rugua |
maran kiru |
|
molde, referente |
uñacht'a |
|
kikincha |
|
moldear |
tikachaña |
mbaeapoka |
wankiy |
|
molécula |
mulikula |
ja |
ñich'i (H) |
|
molienda fina |
chili, ñut'u |
mbaeyoso katua |
ñut'u kutay |
|
molleja de las aves |
mulinu |
gu |
machka |
|
momento |
juk'a pacha |
añaveño |
jayrilla, thuylla, thuypachalla, thuypunilla |
|
momia |
chullpa |
teogue opüaye vae |
chullpa, ch'akisqa aya |
|
moneda |
phisu |
korepotivera |
phisu |
|
monstruo |
|
mbaeporou |
kawri (L) |
|
montaraz |
uri, siriri |
jesaete |
sallqa |
|
monumento, estátua |
lawraqi |
jeteäanga, ñanea ranga |
wanki |
|
morado |
kulli |
jov |
sani |
|
moral |
chuyma |
marangatu |
allikay, sunquyuq |
|
mosca grande azul |
chhichhillankha |
mberuov |
chiririnka (L) |
|
motriz |
unxta |
mom |
kuyuy |
|
moverse |
unxtaña |
|
kuyukuy |
|
movimiento |
unxtawi |
ñemom |
kuyukuynin |
|
muchacho(a) |
wawa |
kunumi |
warma, muru |
|
mudo |
amu |
iñeembae |
amu |
|
muela cordal |
|
|
waqu, waquro |
|
muestrario |
|
maekaa |
qhawachina |
|
mujer o hembra melliza |
ispalla |
chaguakiri |
awa, wispalla (L) |
|
mujer o hembra esteril |
qumi, sumu |
kuña imembimbae |
ikumi (L) |
|
multicultural |
walja jakawi |
tekoav |
kawasaypura |
|
multiplicación |
mirawi |
ñemoña |
mirachiy |
|
multiplicar |
mirayaña |
moña |
mirachiy |
|
múltiplo |
mirjataña |
ñemoñaka |
kuraqsapa |
|
mundo |
uraqi pacha |
|
tiqsi muyu |
|
mundo interior |
manqha chiqa |
|
sunqun ukhupi |
|
muñeca, juguete |
|
muñeka ñuvangata |
urpu |
|
municipio |
minisipyu, jap'iy |
munisipio |
munisipiyu |
|
mural |
pirqa jamuqa |
kuatiaechaka |
pirqa llimp'i, pirqa siq'i |
|
murciélago |
chiñi |
and |
chiñi (L), masu (L) |
|
músculo |
janchi |
sooäta |
mach'i |
|
músculo del brazo, bíceps o tríceps |
ampara unxtayiri janchi |
|
rikramach'i |
|
mutualismo |
yanapt'asiwi |
|
yanapaysikuy, ayninakuy (S) |
|
nacionalizarse |
markankiptaña |
moëtaapo |
llaqtachakuy |
|
nada |
ina, jani |
o |
paw (L), ch'usaq |
|
nadar los peces |
tuytuña, tuyuña |
pira |
pillwiy |
|
narrador, relator |
jawart'írí, arxayt'írí |
imiarivae |
jawariq |
|
natural |
|
joköraiñomai |
purum |
|
naturaleza |
pachamama |
|
pachamama |
|
necesidad |
munawi, wakisiri |
poriau, tekoi |
muchuy, munakusqan |
|
necesitar |
munaña |
poru |
muchuy |
|
negro retinto |
llanka ch'iyara |
jüas |
jitu (L) |
|
nervio |
anku |
ray |
anku |
|
nervio óptico |
nayra saphi, nayra anku |
tesa
ray |
ñawi anku |
|
niña (3 a 6 años) |
imilla wawa |
michia |
wawa, warmi wawa |
|
niña (7 a 12 años) |
|
|
p'asña |
|
niño |
yuqalla wawa |
sambia |
wawa, qhari wawa |
|
níquel |
nikila |
|
nikil |
|
nitrógeno |
q'upha samana |
|
chhukwi (H) |
|
nivel inicial |
qallta yatiqawi |
yeupi
ñemboe |
qallariy yachaqay, wawa yachachiy |
|
nivel primario |
mayiri tama yatiqawi |
yeupi meteia |
juk ñiqi yachaqaymanta |
|
nivel secundario |
payiri tama yatiqawi |
yeupi mokoia |
iskay ñiqi yachaqaymanta |
|
nivel superior |
jach'a yatiqawi |
yeupi |
kuraq yachachiy |
|
no convencional |
jani taqina yatita, jani uñt'ata |
|
mana riqsisqa |
|
no forma |
jani uñtani, jani uñnaqani |
jeteä |
mana kasqan |
|
no metal |
jani qhuyala |
|
mitalnaq |
|
noble |
suma |
p |
allikay |
|
nodriza |
amala |
kuña michia ombokuakua vae |
amani (L) |
|
nombrar |
sutichaña, inuqaña, uñkataña |
mbojee |
sutichay |
|
nombre |
suti |
tee |
suti |
|
nombre común |
inasuti |
teepäve |
sapsi suti |
|
nombre propio |
suti |
teete |
kikin suti |
|
norma |
kamachi |
yeokuai |
kamachiy |
|
normalización |
aru thakhinchawi |
yeporupäve |
ñanchariy |
|
norte |
alaya, araxa |
arakavia |
chincha |
|
noticia |
yatiya |
ñeeräkua |
willay |
|
novecientos |
llatunka pataka |
chaupopa |
jisq'un pachak |
|
novedad, modernidad |
mayja, machaqa |
yekua
p |
wamaqkay (L) |
|
novedoso |
|
yekua |
wamaqkasqa |
|
novela |
nuwila |
miaripöra |
nuwila |
|
noveno |
llatunkiri |
chaua |
jisq'un ñiqi |
|
noventa |
llatunka tunka |
chaupa |
jisq'un chunka |
|
noviembre |
lapaka |
arama |
aya marq'ay |
|
nube o catarata en los ojos |
quyru |
jesätu |
quyru |
|
nuca, cerviz |
ati |
ätua |
muchu |
|
núcleo escolar |
tayka yatiñuta |
ñemboat |
yachaywasi juñu |
|
nudo, medio |
muqu, taypi, chinu |
k |
chawpikaynin, chawpiynin |
|
nueve |
llatunka |
chau |
jisq'un |
|
nueve mil |
llatunka waranqa |
chau eta |
jisq'un waranqa |
|
nuevo |
machaqa |
ip |
wamaq, musuq |
|
numeración decimal |
tunkaqa jakhu, tunkacha |
pakaraika yepapa |
chunkachasqa yupay |
|
numerador |
ch'axta |
mbapayeta |
phatmachiq |
|
numerar |
jakhuña |
mombapaka |
yupay |
|
numérico |
jakhuni |
rabaparegua, mbapaka poka |
yupasqa |
|
número |
jakhu |
mbapaka |
yupay |
|
número impar |
ch'ulla jakhu |
mbapaka
vaichoä, mbapaka ño |
ch'ulla yupay |
|
número ordinal |
siqiyiri jakhu, sarani jakhu |
mbapaka moikavirä |
ñiqi yupay |
|
número par |
parisa |
mbapaka vaicho, mbapaka ñoïru |
khuska yupay, kinti yupay (L) |
|
números naturales |
jakhunaka |
mbapaka ñomai reta |
natural yupay, kasqa yupay |
|
nutrientes |
ch'amañchiri |
tembiukavi |
kallpachaq |
|
obediencia |
jaysawi, ist'awi |
mboromboete, jätangatu |
juñikuy |
|
objeto |
yä |
mbaembae |
ima, upjitu |
|
objeto cultural |
sarawi yä |
mbaembae tekoregua |
kawsay ima, kawsay upjitu |
|
obligación |
juchaña, kamachita |
yeokuai |
kamachisqa kay, kamay |
|
observación |
uñakipawi |
ñemae |
qhawakipay |
|
observar |
uñakipaña, uñaqaña |
mae |
qhawakipay |
|
ocaso |
inti jalanta, inti manta |
|
intip muyuchiynin (L) |
|
ochenta |
kimsaqallqu tunka |
juripa |
pusaq chunka |
|
ocho |
kimsaqallqu |
juri |
pusaq |
|
ocho mil |
kimsaqallqu waranqa |
juri eta |
pusaq waranqa |
|
ochocientos |
kimsaqallqu pataka |
juripopa |
pusaq pachak |
|
octava parte de un entero |
kimsaqallquru jaljatana mayapa, khusmu |
jurisäa, metei vaegui juri |
khutmu, pusaqmanta juknin, khusmu (L) |
|
octavo |
kimsaqallquri |
juria |
pusaq ñiqi |
|
octógono |
kinsaqallqu ajanu |
juri |
pusaq chiru |
|
octubre |
taypi sata |
arakuvo |
pawqar wara |
|
oeste (occidente) |
inti jalanta |
kuaraikea |
kunti |
|
oficial |
|
|
uphisiyal |
|
oficio |
lurawi |
mbaapo, rembiapo, kuatia |
kamayuq, uphisiyu |
|
ofrecer, presentar |
churaña, uñacht'ayaña, luq'aña |
mee |
saqumay |
|
ofrenda |
waxt'a |
mbota |
quriku, arpay |
|
ola |
uxi |
kërei |
machapu |
|
ollero, alfarero |
ulliru, sañuchiri |
yapepo yapoa |
raqchi |
|
ombligo |
püpu (kururu) |
purüa |
pupu (L) |
|
omoplato, paletilla |
qhalamachi, qhara |
yigua pëka |
kharmin, qarmin |
|
once |
tunka mayani |
pañandepo metei |
chunka jukniyuq |
|
ondulado |
chhurkhu, sink'u |
ñapeave |
chhurkhu |
|
ondulado |
millk'u millk'u |
ñapeñape |
q'inqu |
|
onomatopeya |
yatipayata |
mbaeriapu, mbaeñee |
rupyay |
|
onza |
unsa |
vev |
unsa |
|
opción |
thakhini, chhijllaña |
puere |
chikllay |
|
operación |
lurawi, thayllawi, jikikiptawi |
yeyapo |
upirasiuwn, ruwana |
|
operación aritmética |
jakhu thayllawi |
yeyapo papakaregua |
yupay ruwana |
|
operador |
|
mbaemboguataa,
retek |
upirarur, t'uqpina |
|
opinar |
arst'aña |
ñeemoe |
umanchakuy, yuvaychakuy |
|
opinión |
arst'awi |
iñeenduka |
umanchakuy, yuyaychakuy |
|
oponerse |
janiwa saña |
oporopia |
ñiqay |
|
oración |
amuyu |
ñeenget |
rimay, yuyay |
|
oración admirativa |
musphkaya amuyu |
ñeengeti
m |
ayawyaq rimay, ayawya yuyay |
|
oración afirmativa |
jisa amuyu |
ñeenget |
ariniq rimay, arinchaq rimay, sut'in yuyay |
|
oración compuesta |
jaqthapita amuyu |
|
yuyaysapa rimay, rimayrara, yuyayrara |
|
oración coordinada |
arkasiri amuyu |
|
t'inchichiq rimay, tinkichiqyuyay |
|
oración dubitativa |
ina amuyu |
ñeenget |
tunkiq rimay, tunkiq yuyay |
|
oración enumerativa |
jakhthapiwi amuyu |
|
yupariq rimay |
|
oración interrogativa |
jiskht'a amuyu |
ñenget |
tapuq rimay, tapuq yuyay |
|
oración negativa |
janicha amuyu |
ñeenget |
mana niq rimay, mana niq yuyay |
|
oración principal |
aya amuyu |
ñeenget |
yariq rimay, yariq yuyay |
|
oración simple |
jasa amuyu |
|
sapa rimay, sapalla rimay, yuyaylla yuyay |
|
oración subordinada |
yapxatata amuyu |
|
q'imiriq rimay, q'imiriq yuyay |
|
oral |
arsuta |
yurupegua |
rimarisqa |
|
orden (de comparación) |
kikipawi siqi |
moikavirä |
chimpapuray ñiqi |
|
orden (de valor posicional) |
chani siqi |
tendaep |
sinru ñiqi |
|
ordenar (poner en orden) |
siqichaña |
moikavi |
ñiqichay |
|
organismo |
janchi p'achi |
retekove |
wakipawa (H), kawsaq |
|
organización |
wakichawi, tantachawi |
ijekomboat |
wakichiy |
|
organización política |
amuyu irpta wakichawi (tantachawi) |
|
pulitika wakichiy, juñichiy wakichiy |
|
organización social |
jaqi tamachawi |
ñomboat |
pawachaku (H) |
|
organizar |
wakichaña |
oñombojendat |
wakichiy |
|
órgano |
p'achi, manqha p'achi |
mbaeapokavi |
ukhunchikpi kaq, runa phatma, urwanu |
|
órgano genital de la mujer |
chinqi |
kuña imbaeapokavi |
rakha |
|
órgano genital del hombre |
allu |
kuimbae jembiporuaekavi |
ullu |
|
Oriente (Este) |
inti jalsu |
Kuaraioëa |
Anti |
|
origen |
qallta, uñsta |
y |
qallariy, chawchu, qurichawchu |
|
original |
|
jaeete |
paqariq |
|
originario |
markani |
ñandeetevae |
chawchu, yuriqi |
|
originario del lugar |
markani |
|
chawchu |
|
orina |
yaq'a, chhuxu |
kuaru |
jisp'ay |
|
oro |
quri, chuqi |
korepotiyu |
quri |
|
ortografía |
chiqa qillqa |
kuatiarupia |
chiqan qillqay, allin qillqay, qillqa ñanchariy |
|
Oruro |
Uru uru |
Oruro |
Uru Uru |
|
oso |
jukumari |
oso |
jukumari (L) |
|
otoño |
wañjta pacha |
piruara |
jawaka pacha, jawakay mit'a |
|
otorgar |
churaña |
mee |
quriy, juñikuy |
|
ovalado, elíptico, ovoideo |
ch'uytu |
yapuakaviä |
ch'uytu |
|
ovario |
chinqi |
memb |
ch'uytu |
|
óvulo |
kanwa, wiqhira |
mbaera |
warmi muju |
|
oxidado (carcomido) |
saruta |
yuk |
mullphasqa, q'illayaka |
|
oxígeno |
llumpaqa samana |
p |
chhuju (H) |
|
pabellón de la oreja |
jinchu |
nambi pivera |
lluthu, llut'u |
|
padrastro, cutícula |
|
poape |
ch'illpi |
|
padre nuestro |
Awkisa |
Ckeru Tüpa, Ñanderu |
yayayku |
|
pagar (en dinero) |
phuqhaña, payllaña |
mboep |
jurkay, junt'ay, qupuy |
|
página |
jana |
päu |
raphi, lasq'a, last'a |
|
país |
suyu |
tëtaguasu |
suyu |
|
paisaje |
|
|
paysaji |
|
palabra, idioma, lengua |
aru |
ñee |
simi |
|
palma de la mano |
quta |
ñandepo
mb |
maki t'aqlla |
|
palmito |
|
karanda |
witunkuy (H) |
|
paloma color pardo rojizo |
juruk'ura, qhurukutu |
gu |
jurk'uta (L) |
|
páncreas |
ch'iyanqhara, ch'akhara |
peregue
piare öi vae, p |
k'ara k'ara, qhuchu, k'ayrapin |
|
pantalón |
kalsuna, pantaluna |
t |
wara, kalsuna |
|
pantomima |
|
ñemongeta ipopeño oyapo vae |
k'usilluykachay |
|
pantorrilla |
t'usu |
ñeandagu |
ch'upa, t'usu (L) |
|
papa |
ch'uqi |
chure |
papa |
|
papel |
laphi, jana |
tupapire |
raphi |
|
papelógrafo |
jach'a jana |
mbeukapireguasu |
jatun raphi |
|
paquidermo amazónico |
anta |
|
awara, anta |
|
par |
parisa |
yuvake |
k'inti (L) |
|
par de cosas iguales (guantes) |
parisa |
po
r |
tinki |
|
paralelismo |
paya kuti |
|
chimpapuraq siqichasqa |
|
paralelo |
payachi, jikiwisa |
oyovai,
oyo |
paralilu |
|
paralelogramo |
payachi qawaya, jikisqawaya |
y |
llupunka |
|
parálisis |
|
rete
om |
ñuk'u |
|
pararrayos |
illapa katuri |
amatiririrupia |
illapa jap'iq |
|
parasitismo |
|
|
qhasi uquy (S) |
|
parásito |
manq'aqiri, chamsuri laq'u |
koora |
qhasi uquq (S) |
|
parcela |
qallpa |
moñoirü |
sayaña, k'utmu |
|
parear |
payachaña, jikisiña |
ñoirü |
pituchay |
|
pareja, par |
payacha, panicha |
|
pitu |
|
paréntesis |
jist'aqa |
tëtara |
wichq'aq tuyru |
|
pariente |
wila masi, yuwani |
tesa ñeaï |
yawar masi (L), yawar ayllu masi |
|
parpadeo, guiño |
ch' irmi |
tesapire, tesakupe, ropearenda |
k'imlla (L) |
|
párpado |
layra lip'ichi, nayra lip'ichi |
kaaipo |
llipi, ñawi qara |
|
parque, reserva forestal |
jark'a uraqi |
ñeenget |
jark'asqa chiqan |
|
párrafo |
qillqa t'aqa |
|
rimay qutu, rimay wachu, ñiya |
|
parte |
t'aqa |
jai |
phatma, ch'iqta |
|
parte del altiplano |
mayatuqi suni |
|
suni |
|
parte del poncho |
mankhalli |
|
khallu |
|
parte, capítulo |
t'aqa |
ja |
phatma |
|
participación popular |
|
ñemoinge päve |
minkakuy, runap kariynin |
|
participar |
mantaña |
|
kariy |
|
partícula |
t'una, sik'achjata, ch'imi |
ja |
partikula, asnin, k'atacha (H) |
|
partir (dependiendo de qué) |
jaljaña |
mbovo |
phatmay, ch'qtay, rak'iy |
|
partir en dos |
payaru jaljaña |
|
khuskanchay, khallunchay |
|
párvulo, criatura |
asu |
michia oikoikoiñovae |
warma |
|
pasado |
waruru, nayra |
oasamavae |
yallisqa, wayma |
|
pasto |
pastu, chuxlla |
kapii |
kiwa (L) |
|
patrón |
patruna |
pätorou |
|
|
patrón (en matemática) |
kikpa sara |
ñemboavaiapoa, papakaregua |
|
|
patrón, molde |
thakhincha |
|
kikincha |
|
pauta |
|
ñemoangaechaka |
silwisa (H) |
|
paz |
sumankawi |
tekokïi |
qhasi qhispi |
|
pececillo muy pequeño |
ispi |
pik |
ch'iñi challwa, qhisi (L) |
|
pecho |
kaka |
p |
qhasqu |
|
pechuga |
kaka |
p |
qawa, quqan |
|
pecuario |
uywanakata |
|
uywasqa |
|
pedagogía |
yatisara |
mboerupiaregua |
yachachiykamay |
|
pedagogo |
yati kamani |
mboerupia |
yachachiykamayuq |
|
pedazo |
t'aqa |
ja |
asnin, kallpi |
|
pegamento |
lip'iyaña |
mboyaka pomo |
kaskachina |
|
pelar |
sillp'iña |
avo |
phiskuy, q'aray |
|
peligro |
chiji |
mbaek |
maqllu, chhiki (H) |
|
pelos de la barba, vello |
chhunkha, sunkha |
tend |
sapra |
|
pene |
allu |
täkuai |
ullu |
|
península |
churu |
|
tinkisqa tara |
|
pensar |
amuyt'aña, lup'iña |
p |
yuyay, llup'iy |
|
pentágono |
phisqha ajanu |
pandepo |
phichqa chiru |
|
pentagrama |
kirki qillqa |
mongoi ikuatia |
takiy qillqa |
|
penumbra |
ch'amaka, chhujchha |
p |
arpha, janra (L) |
|
pequeña paloma (de tierra alta) |
kullku, kullkuta |
gu |
kitu (L) |
|
pequeño |
jisk'a |
michi |
juch'uy |
|
percepción |
amuyata |
|
musyay |
|
percibir |
amuyaña, uñjaña |
ñeandu |
yuyaqayay, musyay |
|
perdón |
pampachaña |
ñe |
pampachay |
|
perfecto |
yäni, suma |
jupi |
munay munaylla |
|
perfil |
q'asa uñta, q'isu uñta |
jova |
k'utupa |
|
perforación |
p'iyanchawi |
yeyoo |
jut'uy |
|
perforista |
p'iyiri |
yooapo |
jutk'uq |
|
perfume, aroma, fragancia |
q'apha |
pichekavi |
kuntu (L) |
|
pergamino |
|
|
qara qiilqa |
|
periferia |
thiya |
momb |
jawkay |
|
perímetro |
muyta |
jañekenda |
muyuynin |
|
periódico |
jana yatiyawi |
ñeejeroata |
mit'awa, kamar qillqa |
|
periódico mural |
yatiyawi jan qillqa |
moeräkuauka |
pirqa mit'awa |
|
periodo |
pacha |
ñavoñavo |
mit'a, punta |
|
peritoneo |
llikawira |
memb |
akarqana, llikawira (L) |
|
perpendicular |
sayxata chiqa |
oyas |
sayaq, chiqan sayaq |
|
perpendicularidad |
sayachi siqi |
oyas |
sayaq siqichasqa |
|
perseverar, afirmarse |
imaña, thurt'aña |
|
takyay |
|
persona |
jaqi |
tëtaipo |
runa |
|
persona gramatical |
aru jaqi |
|
ñiqichiq runa, rima runa |
|
persona muy alta |
jach'a tansa |
puku, pukuyevae |
chhikan karay, jatun karay |
|
personaje |
arsuri, luriri |
miaria |
rimaq, rimaq runa |
|
pertenecer |
wakt'aña |
pegua |
|
|
pertenencia |
wakt'awi |
tekoiregua |
chayaqiy |
|
pertinente |
vvakisiri |
jupi |
kanan |
|
pesadilla |
wati samka, takiyasiña |
kërase |
atimusquy (L) |
|
pesar |
waytasa tupuña |
|
llasay, aysay |
|
pesas |
achupalla |
po |
llasana, aysana |
|
pesas (del marco) |
|
|
achupalla, warkhunakuna (H) |
|
peso |
jathi |
poi vae |
llasa |
|
pestaña |
phichhu |
ropea |
pullurki, tijlla (L), qhichipra, hipikyaq (H) |
|
pezón |
ñuñu |
kamb |
Ilutu (L) |
|
petróleo |
qhuyala lluxllu, ch'iyara quri |
itane,
itak |
yanaquri |
|
pezuña |
sillu |
m |
phapa (L) |
|
picapedrero |
|
|
rumi ch'iquq |
|
pichón |
irpa, chhiwchhi |
ndeira |
irpa (L) |
|
pico |
chhuru, suru |
ïti |
t'apsa (L) chhuru (H) |
|
pie de foto |
julli kayu |
ämbeu |
jutup chakin, phutup chakin |
|
piedra |
qala |
ita |
rumi |
|
piedra caliza |
q'atawi |
itas |
iskurumi (L) |
|
piedra pizarra |
|
ita yeaika |
ch'alla (L) |
|
piedra plana y poco gruesa |
|
ita ipe poï |
kankalla (L) |
|
piedra preciosa |
chani qala |
itaep |
umiña |
|
piel |
lip'ichi |
pire |
qara |
|
pierna de la manta |
mankhalli |
|
khallu |
|
pieza teatral |
|
|
aranway (L) |
|
pilar, columna |
sayacha |
gu |
saywa |
|
piña, enana |
|
piña |
awaranku, achupalla (L) |
|
pintura |
llimp'i |
y |
llimp'iña |
|
pinza |
|
pïsa |
sik'ina |
|
piojo de las aves |
itha |
gu |
itha (L) |
|
pirámide |
wamp'ara |
je |
wamp'ar |
|
pirámide pentagonal |
phisqha ajanuni wamp'ara |
toroketi pandepoa |
phichqa uyayuq wamp'ar |
|
pirámide rectangular |
sayt'u wamp'ara |
toroket |
sayt'u wamp'ar |
|
piscina |
pisina |
pisina |
armakuna |
|
piso alto de la casa |
|
tëta
yuarambo |
marqa |
|
piso ecológico |
qiñi uraqpacha, taqichiqa uraqi |
|
ñawray pacha |
|
pisotear, hollar, patullar |
takinuqaña |
op |
t'ustiy, t'ustuy, tharmiy (L) |
|
pizarrón |
pirqaqillqaña |
kuatiaka, yeaika |
pirqa qillqana, sayt'u qillqana |
|
placenta |
uthapi |
yaupa |
llapllawa, thami (L) |
|
plan, programa |
wakichawi |
yupavo |
wakichiy, wakichi |
|
plancha |
palancha |
moätaka |
liusk'a last'a |
|
planeta |
|
yas |
sinku teqsi (H) |
|
planificar |
amtanuqaña, wakiyaña |
mboyupavo |
wakichiy |
|
plano |
pallalla, pampa, tupu jamuqa, p'alta |
|
p'alltacha |
|
plano (construcción) |
tupu jamuqa |
oapo moanga tupapirepe |
wasi p'alltacha |
|
plano cartesiano |
|
|
kartisiyanu p'alltacha |
|
planta |
ayru, ali |
kaarok |
mallki |
|
planta beneficadora |
aski ali |
tem |
llimphuchana wasi |
|
plantar |
ayruña |
ñot |
mallkiy |
|
plantear |
amta uchaña |
ñeechauka |
yawñapay (H) |
|
plasma |
isilla |
tugu |
isilla, isillu (L) |
|
platero |
qullqi liqiri |
korepoptivera meea |
yasapa (L), qullqi takaq |
|
platino |
qullqiwt'a |
|
qullqiywa |
|
plaza |
palaza, kancha |
okav |
kancha |
|
plegar |
q'imphiña |
mboyea ñemboya |
sip'uy |
|
pliegue |
sip'u, q'imphi |
yeapa, peraso tuichakatu vae |
sip'u |
|
plomada |
uypaychu |
mbae
moangaka po |
juypa, juypaychi (L), wipachi |
|
plomo |
malla, uqi, titi |
jov |
titi |
|
plural |
walja |
jetavae |
achkha, tawkaq |
|
pluralizador |
waljaptayiri |
mbotuichaka |
achkhayachiq |
|
plurilingüe |
walja aruni, arurara |
ñeeyoav |
achkha simi, simirara |
|
pluviómetro |
jallu tupu |
amajäaka |
paray tupuna |
|
poblador |
markachiri |
ñemoeta katu |
llaqtachakuq |
|
poco |
wallkha, juk'a |
mbov |
pisi |
|
poder |
atiña |
mbaepuere |
atiy |
|
poema |
chapara aru, chapara, jarawi |
ñeepöra |
arawi |
|
polen |
sisa |
|
sisa |
|
poleo (hierba) |
muña |
poreo |
muña |
|
policía |
pallapalla |
sundaro |
pulisiya |
|
poliedro |
uñaqrara, ajanara |
jeta yovaike |
uyarara |
|
polígono |
qawayrara |
je |
chirurara |
|
polígono regular |
kikpa qawayrara |
je |
chiqan chirurara, kikin chirurara |
|
polilla |
thutha |
kupii |
thuta |
|
poliomielitis |
|
ñekuäkuei |
suchu unquy, chhuchunka |
|
política |
amuyu irpta, marka irptawi |
|
pulitika |
|
política lingüística |
aru irptawi |
|
simikamay kamachiy |
|
político |
pulitiku |
|
pulitiku |
|
poner de diez en diez |
tunkachnuqata, tukata tunkata uchaña |
pañandepo ndepo pei |
chunkachay |
|
ponerse la faja |
yapist'asiña |
tumb |
chumpillikuy |
|
Poopó |
Püpu |
Pöpoö |
Puwpu |
|
por ciento |
patakata, patakata qhawqha |
|
(-ninchisqa) |
|
porcentaje |
sapapatakata |
popaka |
pachakp'iti, sapa pachakmanta |
|
poro |
janchi samawi |
poro |
puru |
|
porta lotas |
laphillanaka imaña |
mbeukapirer |
raphicha jallch'ana |
|
portada |
panka uñaqa |
|
p'anqap uyan |
|
portero |
punkukamani |
ökeangarekoa |
punkukamayuq |
|
poseer |
utjiriniña |
|
jat'alliy |
|
posesión |
utt'awi |
|
jat'alli |
|
posibilidades |
atiña, inasa |
|
atikuy, atisqan, atikusqan |
|
posible, pudiera ser |
inasa |
gu |
iki (L) |
|
posición |
utjawi |
|
tiyakuynin, tiyaynin |
|
positivo |
kupi |
añetetë, jaekavi |
sullull (H) |
|
posponer |
qhipht'ayaña |
|
qhipanchay |
|
poste, columna |
|
|
tawna, tuni |
|
postre |
|
tembiuap |
mikhuy yapa |
|
potencia |
wayta miraya |
mbapuereguasu |
putinsiya, mirakipay |
|
potenciación |
wayta mirawi jakhu |
moñemoñavae |
putinsiyasiwun |
|
potenciar |
wayta mirayaña, ch'amañchaña |
mbaepuereka |
purinsiyay, mirakipachiy |
|
Potosí |
P'utuqsi |
Potosi |
P'utuqsi |
|
practicar |
yant'aña, luraña |
moaimbe |
yachapay, ruwarayay |
|
pradera |
waylla pampa |
|
waylla |
|
precio, valor |
chani |
rep |
chanin |
|
preciso |
chiqa |
jaeramokaviete |
junt'alla, pachallan |
|
precolonial |
awyayala pacha, suyu pacha |
|
kuluniya ñawpaqi |
|
predecir |
arjaña |
mombeuvoi |
umilliy, umulliy (L/H) |
|
predicado |
aruchiri t'aqa, aruchirtuqi |
moeräkua, jeigue |
rimasqa, imasqa |
|
prefecto |
marka kamachi |
|
llaqta kamachiq, jatun llaqtakamayuq |
|
preferencia |
munata |
mboroa |
astawan munasqa |
|
prefijo |
saphi nayrt'iri |
ja |
ñawpaqiq |
|
pregunta abierta |
jist'arata jikht'a |
marandu oyepea |
kichasqa tapuy |
|
pregunta cerrada |
jist'antata jiskht'a |
marandu ñeokenda |
wisq'asqa tapuy |
|
prejuicios |
phinq'a |
ñemboavaika, ñerokomegua |
p'inqakuy |
|
premiar |
lakachaña |
mbopota |
t'inkachay, t'inkay |
|
premio (objeto) |
t'inkhawi |
mbae mbota |
t'inka |
|
premio en animal |
lakama |
omo |
|
|
premio, presea |
lakama, t'inkha |
mbota |
t'inkay, pini |
|
preparación |
wakichawi |
|
wakichiy, wakichina |
|
presentar |
uñt'ayaña, irpjataña |
yechaka |
saqumay |
|
preservar |
waqaychaña |
yep |
unaychachiy, musiy |
|
presidente |
marka irpiri |
mburuvicha, tenondegua, ruvicha |
suyu kamachiq, suyukamayuq |
|
pretender hacer |
luraña yant'aña |
yayapotatëi |
ruwananay |
|
pretérito |
jaya, nayra |
oasavae |
llallisqa, wayma (L) |
|
prever |
nayra amtaña |
aikuavoi |
t'ituy |
|
previsor, prudente, reflexivo |
amuyt'iri |
yepouka |
jamut'aq (L) |
|
prima |
kullaka |
p |
sispa ñañay, sispa pana |
|
primavera |
phanqhara pacha |
pot |
pawqar pacha pawqar wara |
|
primer ciclo |
mayiri sarta yatiqawi |
ñemboeap |
juk yachaqay muyu |
|
primera fase de la Luna |
wawa phaxsi |
yas |
ch'isi killa (L) |
|
primera lengua |
mayiri aru |
ñee meteia |
juk ñiqi simi, juk ñiqi qallu |
|
primera menstruación de la mujer |
|
ñemond |
k'iku (L) |
|
primero (orden) |
nayriri |
meteia |
juk ñiqi |
|
primo |
jila |
r |
sispañaña, sispawawqi (L), sispa wawqi |
|
primo hermano de la mujer |
|
kuña
ik |
sispa tura |
|
primo hermano del varón |
|
mb |
sispa wawaqi |
|
principal |
aya, nayriri |
|
yari |
|
principio |
amta, qalta |
y |
kamay, tiqsi, qallariy |
|
principio físico |
|
|
phisiku kamay |
|
priorizar |
nayrt'aña |
ñemotenonde |
ñawpaqchay (H) |
|
prisma |
pirwa |
toroke |
qullqa |
|
prisma hexagonal |
|
|
suqta uyayuq qullqa, suqta chirurara qullqa |
|
prisma pentagonal |
|
|
phichqa uyayuq qullqa |
|
prisma rectangular |
|
|
sayt'u qullqa |
|
probabilidad |
yant'akipa, inacha ukhama |
|
yanaykachay, yanaychay |
|
probar |
yant'aña, mallt'aña, malliña |
porova |
yanay (L) |
|
probar los alimentos |
mallt'aña |
|
malliy |
|
probar, intentar |
yant'aña |
|
yanay, yant'a |
|
problema |
pixtu, chiji |
mboavai |
ch'ampay |
|
procedencia |
jutata, |
ket |
paqariy, yuriy |
|
procedimiento |
saraparjama, saranta |
pop |
ruwaynin |
|
procesar |
sarachaña |
|
thatkichay |
|
procesión |
antachawi |
guata
ñes |
ayma (L) |
|
proceso |
thakhi, sara |
yeapo |
thatkichay |
|
procesos tecnológicos |
lurawi sara |
|
ruwapayasqa thatkichay |
|
procesos vitales |
jakawi sarta |
|
kawsay thatkichay |
|
procrear |
wawachkipasiña |
ñemoña |
yumay |
|
producción |
puquwi |
mbaagu |
puquy, puquchiy |
|
producción agrícola |
yapu puquwi |
koo
mbagu |
chakra puquy |
|
producir |
puquyaña, uñstayaña |
apo |
puquchiy |
|
producir cerámica |
sañuchaña |
oñaeuapo |
sañuchay |
|
producto |
utjayata, tukuyata, jiksuta, achu |
mbaagu |
puqusqa, lluqsisqan |
|
producto (de la multiplicación) |
mirata |
moñaoë |
mirasqa |
|
profundidad |
mik'aya |
t |
t'uqu |
|
profundizar |
mik'aya yatxataña |
mbot |
t'uquchay, ukhunchay |
|
programa |
wakichawi qillqa |
yupavo apopegua |
wakichiy qillqa |
|
programa de radio |
raryu wakichawi |
ñeemoaika yupavo |
wayra simi wakichiy |
|
promesa |
aru chura |
kuavëe |
siminisqa |
|
prometer |
aru churaña |
gu |
siminiy, simiwanniy, kamapayay |
|
pronombre |
sutilanti |
teepoep |
suti ranti |
|
pronombre excluyente |
yaqhachjiri suti lanti |
|
t'aqaq sutiranti |
|
pronombre inclusivo |
mayachthapiri suti lanti |
|
tantaq sutiranti |
|
pronombre interrogativo |
jiskht'a sutilanti |
tepoep |
tapuq suti ranti |
|
pronóstico |
nayrt'a |
mombeuka |
raki |
|
pronóstico, conjetura |
arjaña, lumasaña |
|
watuy |
|
propaganda |
yatiyaña |
|
waqch'a |
|
propiedad (matemática) |
yäpa |
tekoi |
lliplli |
|
propiedad asociativa |
wakiwi yäpa |
tekoi
ñemboat |
|
|
propiedad conmutativa |
jaqukipawi yapa |
tekoi
yopoep |
|
|
propiedades |
yapa |
tekoñomai |
kapuynin, tiyapuynin |
|
proponer |
amtaña, amta uchaña |
gu |
munanayachiy, munachiy |
|
proponer ideas |
amuyu uchaña |
oñemee ñee |
yuyaychariy, yuyaychachiy |
|
proponer, seducir |
amta uchaña, munapayaña |
ñono aikuauka |
munanayachiy |
|
proporcional |
kikpa sara |
ñemoindaivi |
kikinchasqa, tinkupuray, kikinpuray |
|
propósito |
munjaña, munawi |
mbaepit |
munanayachiy, munanayachi |
|
propósito, desear |
munawi |
oyeapotavae |
munay, munanayay |
|
propuesta |
amta uchaña |
yechauka |
munanayasqa |
|
próstata |
inkurya |
tapiaräi
mbaeras |
p'uruta (H) |
|
proteger |
tuwaña, jark'aña |
ep |
jark'ay |
|
proteína |
ch'amanchiri |
poroteina |
kallpachaq, khutullpa (H) |
|
provincia |
jisk'a suyu |
tëtami |
jatun ayllu |
|
proyección |
|
yupavo apopegua |
rirpuy |
|
proyecto |
amta wakichawi |
yupavo |
wakichiy |
|
proyecto educativo |
yaticha wakichawi |
yupavo ñemboepegua |
yachachiy wakichiy |
|
proyectos educativos de red |
|
|
yachachiy wakichiymanta llika |
|
prueba |
yant'a |
|
(malliy), yant'a |
|
púber |
q'axu |
|
wamra |
|
pubertad |
q'axutta, q'axuwi, janchi mayjt'a |
ta |
warmakay |
|
publicación |
qhanstayawi |
ñemoeräkua |
uyaycha |
|
publicar |
qhanstayaña, uñstayaña |
oñemoeräkuata, moeräkua |
uyaychay |
|
pueblo |
marka |
tëta |
llaqta |
|
pueblo originario |
|
tëta |
chawachu llaqta |
|
puente |
chaka |
mboesaaka, sakaa |
chaka |
|
pulgar |
tayka luk'ana |
poaka guäsu |
mama ruk'ana |
|
pulmón |
chuyma |
p |
surq'an, phusan |
|
pulsar, latir |
t'ijuña |
yeav |
sirk'a t'iktiy (H) |
|
pulso, latido |
t'iju |
onduku |
sirk'a t'iktiy |
|
pulverización |
t'urmiwi, llamp'uchaña |
mbaeñemoatäti, yoso |
jallp'achay |
|
puna alta |
pata puna |
|
pata puna |
|
puna baja |
manqha puna, aynacha puna |
|
ura puna |
|
puna plana |
pampa puna |
|
pampa puna |
|
puna semi árida |
tumpa q'ara suni |
|
purum puna |
|
puñado |
jich'i, jach'i |
poagua |
japt'a (L) |
|
puño |
ampara muruq'u |
puriëte |
chukmi (L) |
|
punta |
ari |
itï |
ñawpi, phintu |
|
punto |
ch'aqa |
k |
ch'iku |
|
punto aparte |
yaqhtaya ch'aqa |
k |
phinkiq ch'iku |
|
punto final |
tukuya ch'aqa |
k |
tukuq ch'iku |
|
punto seguido |
arktaya ch'aqa |
k |
qhatiq ch'iku |
|
punto suspensivo |
suyt'a ch'aqa |
k |
allqaq ch'iku |
|
punto y coma |
ch'aqani samachimpu |
k |
samana ch'iku |
|
puntos cardinales |
pacha wikuchawi |
aramae |
intip purinan |
|
puntuación |
ch'aqachawi |
mok |
ch'ikukuna |
|
pupila |
|
jesa |
ñawilla, ñawinlla |
|
quebracho |
qina qina |
urunde |
q'acha q'acha |
|
quebrado |
pachjta, jaljta, p'akjata |
p |
phatma, ch'iqta |
|
querer hacer |
luraña munaña |
aipota ayapo |
ruwanayay |
|
querer hacer |
lurayaña munaña |
ik |
ruwanayachiy |
|
querer y no querer |
muna muna |
aipota jare aipotaä |
munaykachay |
|
queso |
kisu, millk'i tika |
kesu |
kisu |
|
queñua |
qiñwa |
|
qiñwa |
|
quijada, mandíbula inferior |
tiranqu |
tañika |
k'aki (L) |
|
quince |
tunka phisqhani |
pañandepo pandepo |
chunka phichqayuq |
|
quincena |
paya simana |
pandepot |
chunka phichqachaw |
|
quinientos |
phisqha pataka |
pandepopopa |
phichqa pachak |
|
quintal |
kintala |
po |
kintal |
|
quintal métrico |
kintala chiqta |
etañejäata piyovake, poikatu ñeejäata |
thatki kintal |
|
quinto (orden) |
phisqhiri |
pandepoa |
phichqa ñiqi |
|
quinua criolla |
juyra, jupha |
|
murmu |
|
quinua negra, picante |
ajara |
kinua jüuvae |
ayara |
|
quinua real |
jupha |
|
jatun kinuwa |
|
quitar el exceso de sal |
|
agu |
kachinnay (L) |
|
quitar las colas de la papa |
|
|
k'iklay |
|
racimo |
wayu |
räsimo |
kintu (L) |
|
racional |
|
|
yuyaywan, unanchakuspa |
|
radio |
raryu |
ñeerenduka |
wayrasimi |
|
radio (geometría) |
|
|
illwa |
|
radio emisora |
raryu uta |
ñeemoaika |
wayra simi wasi, chaski wasi |
|
raíz |
saphi |
|
pichi, saphi, t'iksi |
|
raíz verbal |
aruchiri saphi |
ñeeapo
|
rimachiq saphi, imachiq saphi |
|
rama de la totora |
tucura lawa |
totora jakä |
mukmu |
|
rama, gajo de árbol |
p'allqa |
|
k'allma (L) |
|
rana |
pinkalrulti |
pïte |
k'ayra |
|
rana que deja de ser renacuajo |
|
pïte juguai osoguema |
ch'iklla (L) |
|
raquítico |
larpha |
ipiru yaete vae |
|
|
raya |
sich'i, siqi |
yeai |
siqi |
|
rayar |
siqiña |
mboyeai |
siqiy |
|
rayo solar |
lupi |
kuara |
intip wach'in (L) |
|
rayuela |
thunkhuña |
|
thunkuna |
|
razón |
chikachiri, chikachasiwi |
|
yuyay |
|
razón (en matemática) |
amuyu |
ñeekavi |
tupupura |
|
razonar, discurrir |
lup'iña, k'utisiña |
ñemongetapo |
khuskuy (L), jamut'anay |
|
reacción |
thuqhtaña, kutjataña |
mbaeapo,
aras |
riyaqsiwn, kutinray |
|
rebaño, hato, sociedad |
tama |
tëta |
tama |
|
rebelarse |
sayt'asiña, awqaña |
ñemopüa,
ñemboaras |
awqanchanay, (L) awqanchakuy |
|
rebelde |
aynisiri |
ñemboaras |
ankalli |
|
receta |
phayaña qillqa |
mbaekuatia temimore |
wayk'una qillqa |
|
rechazar |
jark'aña |
omombo |
jat'ay, quisachay |
|
rechinar |
k'iruqiña, kirjuña |
ipu oyapo |
k'irniy (L) |
|
recibir |
katuqaña |
p |
chaskiy |
|
reciclar |
kutikipaña |
ombosiriveye |
kutichisqa |
|
recio, consistente |
ancha |
tätayae vae |
anaq, sinchi |
|
recipiente de calabaza grande |
mathi |
|
anqara (L) |
|
reciprocidad |
ayni |
tekoyopoep |
ayni |
|
recocer |
ch'ukukipaña |
ombov |
chitay |
|
recomendación |
iwxawi |
ñeemboeta |
k'amiy |
|
reconocer |
unñt'aña, uñt'suña, yatiña |
|
riqsikapuy |
|
reconocimiento de lo propio |
jiwaspachpa uñt'asiña |
|
riqsikapuynin |
|
recopilado |
apthapita |
ñeekuatiamboat |
pallasqa |
|
recopilar |
thaqhthapiña, tantthapiña |
monoo |
thallmay |
|
recreativo |
anatawi |
ñandev |
kusikuy |
|
recta |
chiqa |
s |
chiqan |
|
recta numérica |
jakhu siqi |
mbapave
yesimb |
yupay chiqan |
|
recta paralela |
payachi chiqa |
yo |
chiqan siqi, paralilu |
|
rectángulo |
sayt'u, wiskhalla |
p |
sayt'u |
|
recuento |
wakhthapiwi |
oipapaye |
yupakipay |
|
|
|
|
|
|
recuperar la salud |
jakaraña |
tekove mboekovia |
alliyarkupuy |
|
recuperar lo perdido |
lankaña |
kañ |
tarikapuy |
|
recurso |
utjiri |
|
kaq |
|
recurso natural |
pachamamana utjiri |
|
pachamamapi kaq |
|
recurso natural no renovable |
jani puquyaña utjiri |
|
pachamamapi mana kutiriq kaq, mana kawsariq |
|
recurso natural renovable |
puquyaña utjirinaka |
|
pachamamapi kutiriq kaq |
|
red |
qäna |
|
llika, siru, kullancha |
|
red geométrica |
salta sara |
|
tupusqa llika, tupusqa siru, tupusqa kullancha |
|
redención |
qhispiwi |
oyepotayev |
qhispichiku (H) |
|
redondear a una cifra |
phuqhacht'aña |
|
muyuykuchiy |
|
redondear como bola |
muruq'uchaña |
mboapua |
rumpuchay |
|
redondear como rueda |
muyuchaña |
|
tinkullpachiy, sinkuchay |
|
redondear un objeto |
muruq'uchaña, muyuptayaña |
mbaeñemboapua, mboapua |
sinkuchay (H), muyuyachiy, muyuychay |
|
redondo |
muruq'u |
apua |
ruyru (L) |
|
redondo como aro |
muyu, taniya |
apuañ |
tinkullpa (H), sinku, ruyru |
|
redondo como bola |
muruq'u |
yapuavora |
rumpu (H), muruq'u |
|
redondo como tabla |
muyu |
|
muyu |
|
redondo macizo |
|
yapua ikuperäiräi vae |
quru rumpu (H) |
|
redondo que rueda |
taniya |
yapua otokororo vae |
sinku (H) |
|
reducir |
juk'aptayaña |
puemomi |
taksayachiy, juch'uyachiy |
|
reenamorar |
munakipaña |
oyopota
p |
munakipay |
|
reescritura |
qillqakipaña |
oikuatiaye |
qillqakipay |
|
referencias |
uñt'awi |
mbeukaa |
|
|
refinación |
ch'uwanchawi |
moikaviyev |
llimphuyachiy |
|
refinar metales |
qhuyala chuwanchaña, ch'uwachaña |
iero moikavi |
ch'uyayachiy, llimphuyachiy |
|
refinería |
chuwanchawi uta |
moikaviapoa |
lliphuchay wasi, riphiniriya |
|
reflexión |
amuytatawi |
p |
jamut'ay, t'ukuy |
|
reflexión lingüística |
aruta amuytataña |
ñep |
runasimikamay jamut'ay |
|
reflexionar |
amuytataña |
ñep |
jamut'ay, t'ukuriy |
|
refonemizar al quechua |
aruptayaña, aymaraptayaña |
|
simiyachiy, qhichwayachiy |
|
Reforma Educativa |
Yatichawi Mayjt'awi |
Ñemboe
Poep |
Musuq Yachachiy |
|
refracción del calor |
warankiña |
|
q'inquy (L) |
|
refrigerio, refresco |
akulli |
tree |
chakipa (L) |
|
regalar |
waxt'aña |
mee |
qurichay |
|
región |
suyu |
|
suyu, kiti |
|
regir |
apnaqaña, arktaña |
jeseiño |
chiqanyachiy (H), ñancharichiy |
|
registro de firmas de conformidad |
rixt'ataru iyawsawi, iyawsawinaka |
s |
raqhaypa jayñiynin, raqhaymanra jayñiy qillqa |
|
registro pedagógico |
chaninchaña panka |
mbarakuap |
yachaqaypa willaynin |
|
regla |
chiqachiri, kamachi |
s |
chiqanchana, chiqan siqina |
|
regla (norma) |
kamachi |
mos |
kamachi |
|
reglamento |
kamachi |
mbos |
kamasqa |
|
regular (se da repetidamente) |
kutikipaña, chiqachaña |
ñemoikavi, jaekaviävemi |
kutinchaq |
|
regularidad |
kikpa sara, kikipa muyu |
yev |
kutikipaynin |
|
regularidad (patrón) |
kiki sara |
yev |
kutipapuy, kutipapu |
|
reino |
masi, qutu |
mborokuaia |
qutu |
|
reino animal |
uywa qutu |
m |
uywa qutu |
|
reino mineral |
qhuyala qutu |
mbae vera renda |
miniral qutu, jallp'a yaku |
|
relación |
jaqthapiwi |
moñoirü |
tinkunayay |
|
relación sexual |
anisiña |
meno |
lluq'anakuy, yumanakuy |
|
relacionar |
jaqthapiña, jikisthapiña |
moñoirü, ñemoñoirü |
tinkunayachiy, tinkuchiy |
|
relaciones interpersonales |
kuttaña, kutikipaña |
tëta ipo iñemoñoirü |
masipuranakuy |
|
relato |
jawart'a |
miariapo |
jawariy |
|
relator |
arst'iri, jawart'iri |
imiarivae |
jawariq |
|
releer |
ullikipaña |
mongetaye |
ñawikipay, ñawiykachay |
|
relevante |
wakiskiri |
mbo |
riliwanti |
|
relieve |
ch'utu |
|
pampan |
|
religión |
apu sara |
tüparegua |
iñiy |
|
religión católica |
católico apu sara |
|
katulika iñiy |
|
religioso |
apu kamani |
itüpapota |
iñisqa |
|
reloj |
uruchinu |
arajaika |
inti watana |
|
remolino de agua |
mulluq'u |
|
muyuq yaku (H), t'uyur |
|
remolino de viento |
tutuka |
küsumiruü |
muyuq wayra (H), antay |
|
remover el agua dentro de un recipiente |
qaywiña |
emokana
|
qhulluqayay |
|
renacuajo de la rana |
uqhulli |
samikörorë pite |
jullki (L) |
|
renacuajo del sapo |
|
samikörore |
jullqi (L) juq'uyllu |
|
renovarse |
machaqaptaña, mayjt'aña |
ipoep |
musuqyay |
|
reparar |
askichaña |
moikavi |
allinchay |
|
repetir |
kutxataña, kuttaña |
yev |
kutipachiy, kutikipay |
|
replantar |
ayrukipaña |
temit |
mallkikipay |
|
represa |
qutachata, jark'ata |
|
apaqa (L) |
|
representación |
uñacht'ayawi, lantiwi |
ñemboekovia |
rantichay |
|
representante |
lanti |
mboekovia |
ranti |
|
representar |
uñacht'ayaña, lantiña |
mojäanga, kovia |
rantichay |
|
reproducción |
miraña |
oñemoña |
miray |
|
reproducir |
mirayaña |
omoñemoña |
mirachiy, achkhayachiy |
|
reproducirse |
mirasiña |
ñemoña |
mirariy |
|
reptiles |
asirunaka |
|
katarikuna |
|
republicano |
q'ara pacha |
tëtaguasu |
ripuwlikanu |
|
reseco, resquebrajado |
chajata |
otini |
phara (L) |
|
residuo |
jilt'a, puchu |
jemb |
puchukay, puchu |
|
resina |
|
ya |
ch'illi |
|
resina o goma del árbol |
kawchu, kawchu urna, quqa jacha |
|
sach'ap wiq'in, sach'ap waqaynin |
|
resistencia |
ch'amt'aña, thurkataña |
p |
ch'urki, churki |
|
resistir, forcejear |
ati jani ati ch'amt'aña |
oiräro |
ch'urkiy, ch'urkiyakuy |
|
resolver |
askichaña |
mbokavi |
ch'uyanchay, llalliway |
|
respetable |
yäni |
mboeteka |
yupaychasqa |
|
respeto |
yäqawi |
mboete |
yupaychay |
|
respiración |
samaqiwi |
p |
samay |
|
respirar |
samaqiña |
p |
samay |
|
respirar anhelosamente |
samaqiña |
ayeapëa
ip |
arqhiy (L) |
|
responder |
kutiyaña, jaysaña |
mboyev |
kutichiy |
|
responsabilidad |
aski luraña, yäni |
tembiokuai reta |
kamachakuy (H) |
|
resta, sustracción |
jakhuqawi |
ñep |
qhichuqay |
|
restar |
jakhuqaña |
p |
qhichuqay |
|
resultado |
jakhsuta, apsuta |
oëgue |
llachiwa, llalliwa, lluqsisqan |
|
resumen de aprendizajes |
|
atürika ñemboe |
yachaqaypa pisi qillqan |
|
resumen |
juk'aptaya |
äturika |
pisiyachiy, pisi qillqa |
|
resumen de los aprendizajes del año de extensión |
|
|
watapi qhipakuq yachaqaypa pisi qillqan |
|
resumen de los aprendizajes por gestión |
|
äturika ñemboe arasa pegua |
watapi yachaqaypa pisi qillqan |
|
resumir |
juk'aptayaña |
momichi |
pisiyachiy |
|
retardar |
qhiphartaña, jithiqaña |
oñembotaikue |
unachiy |
|
retener en la mano, poseer |
katuña |
ipope
omomb |
jat'alliy (L) |
|
retener en la memoria |
p'iqiru katuña |
ñakañia |
jat'alliy (L) |
|
retorno del tiempo |
pachakuti |
arayev |
pachakuti |
|
retostar en aceite o manteca |
jarwiña |
eimbe
räri mbaek |
ch'alachiy |
|
revisar, mejorar |
uñakipaña |
maeye |
alliykachay |
|
revista |
riwista |
ñeer |
riwista |
|
rezar |
mayisiña |
resa |
much'ay, ituway (H), juyaliiy |
|
rezar, rogar, solicitar |
mayisiña |
moñera |
juyañiy, mañakuy |
|
rezongar, resistirse al mandato |
kamachitaki thalu |
mborokuai
moate |
ayñiy (L) |
|
riada, avenida |
lluxllu |
|
lluklla |
|
rima |
rima |
|
rima |
|
rincón |
k'uchu |
ok |
k'allka, juk'i, k'uchu (L) |
|
rincón de aprendizaje |
yatiqaña k'uchu |
mboekuakuarenda,
arakuap |
yachaqay k'uchu |
|
rincón de libros |
panka k'uchu |
ñeer |
p'anqa k'uchu |
|
riñón |
mayru, maymuru |
p |
wasa ruru, ruru |
|
Rio Madre de Dios |
|
|
Amarumayu (L) |
|
rito |
luqta, |
tekomboete |
jayway, saqumay, lluqta (AY) |
|
ritual para poner nombre |
|
tekomboete mongarai pegua |
unuchachiq |
|
robusto |
lankhu, lunqhu |
ik |
qhalli |
|
roca |
qarqa, chhankha |
|
qaqa |
|
roca ígnea |
patita qarqa |
itapeaku |
|
|
roca sedimentaria |
qhura qala |
ita
t |
|
|
rodar diversos objeto |
qurumiña, purpuña |
mbae yeapayere |
tuliy |
|
romana |
rumana |
romana |
rumana, rumanilla, aysana |
|
rombo |
p'uyu |
p |
p'uytu |
|
ropita |
isilla |
temimondera |
p'achacha |
|
rotación de cultivos |
manta, aynuqa |
maet |
chakra muyuy, aynuqa |
|
rótula |
qunqura |
tavakäguera |
phuchka tullu, qunqur piruru |
|
rubí |
|
|
puka umiña |
|
rueda |
phiraru, muyu, taniya, tuyu |
yapua, pua |
phiruru, tinkullpa |
|
ruiseñor aborigen |
|
|
ch'iqullu (L) |
|
rumiar |
khanuña, manq'akipaña |
mboyev |
kutipakuy (L), khatuy |
|
sábado |
sawaru, kurmuru |
arap |
k'uychichaw |
|
saber, conocimiento |
yatiña |
arakua |
yachay |
|
sabio |
yatiri |
arakua iya |
yachaq, jamawt'a |
|
sal de mercurio |
llimp'i |
yuk |
llimp'i |
|
salar |
jayunchaña |
ñemboembochi |
kachinchay |
|
salar, mina de sal |
jayu quta, jayu qhuya |
yuk |
kachi chakra (L) |
|
salario |
paylla |
mbarav |
salariw |
|
sales minerales |
qhuyala jayunchanaka |
tembiukavi rete pegua |
qhuya kachi (H) |
|
saliva |
llawsa, thusunqaya |
tend |
t'uqay |
|
salitre |
qullpa |
vakaigua |
qullpa, suk'a |
|
saltamontes |
rich'i rich'i, t'iju t'iju |
tuku |
ch'ariña, t'isku (L) |
|
salud |
k'umara, jakawi |
tekoröisa |
allillakay |
|
salvación, redención |
qhispiyawi |
ñemboasa |
qhispichiy |
|
sanción |
juchachawi, wanichawi |
katïngo |
wanay |
|
sangrar |
sirkaña |
rugu |
sirk'ay |
|
sangre seca |
ch'ari |
tugu |
ch'ari (L) |
|
sarampión |
sarampiya |
mbirua |
jatun muru unquy |
|
saturno (planeta) |
|
|
jawcha (L) |
|
sector |
chiqa, tuqi |
jokopegua,
jokot |
siktur |
|
secuencia |
arktawi |
youpiepie |
qhatikipay, qhatiyachiy, qhipan qhipan |
|
secuencia cronológica |
pacha sartawi |
|
qhatikipay pacha, qhatiyachiy pacha |
|
secuencia didáctica |
yatichawi arktawi |
guataka ñemboe youpiepie |
yachachiy qhatikipay |
|
secuenciado |
arktasiri |
|
qhatiyachisqa, qhatikipasqa |
|
sedimentación |
ch'uwt'awi |
mond |
tiyaykuy |
|
segmento |
p'achi, chimputa sich'i |
|
k'uqmu (-) |
|
seguimiento |
arktawi |
|
qhatiy, qhatipay |
|
segunda lengua |
payiri aru |
ñee mokoia |
iskay ñiqi simi, iskay ñiqi qallu |
|
segundo (ordinal) |
payiri |
mokoia |
iskay ñiqi |
|
segundo (tiempo) |
ch'ipxta |
araja |
ch'ipu |
|
segundo ciclo |
payiri sarta yatiqawi |
ñemboeap |
iskay yachaqay muyu |
|
seguridad social |
|
angarekoa |
runap takyaynin |
|
seguridad, firmeza |
takya |
añetete, jupi |
taqya |
|
seis |
suxta |
ova |
suqta |
|
seis mil |
suxta waranqa |
ova eta |
suqta waranqa |
|
seiscientos |
suxta pataka |
ovapopa |
suqta pachak |
|
sello |
ñit'i |
guap |
unanchana |
|
selva |
ch'umi, quqaquqa |
kaaguasu |
sach'a sach'a |
|
semana |
simana |
kuaras |
qanchischaw, junq'a juna, simana |
|
semántica |
aru amuyt'a |
|
simiyuyaykamay, siminisqankamay |
|
semejanza |
kikpa |
jaecha seri, jaeseri |
kikinchakuy, rikch'anakuy |
|
semen |
thaltha |
ta |
yuma suqucha |
|
semental entre auquenidos |
jañachu, sariju, aya |
|
apuruku (L) |
|
semestre |
suxta phxasi, tirsu |
ovas |
suqta killa |
|
semi recta |
|
s |
khallu chiqan |
|
semilla |
jatha, muju, thaltha |
räi |
muju |
|
semilla de la coca |
kuka luru |
mbaporiseräi |
mukllu |
|
señal |
uñacht'a, chimpu, tuyru |
pösa |
sanampa |
|
señal natural |
pacha chimpu, lumasa, pachasara |
ara |
pachamama sanampa |
|
señalar |
uñacht'ayaña, |
omokäñimaa |
rikuchiy |
|
sencillo |
llapha, jasa |
yavaiä |
llapsa |
|
sensación |
sujsaña |
ñeandu |
imanayay, kullay |
|
sensibilizar |
chuymanchaña |
|
llakichiy, sunquchachiy, wawayachiy |
|
sensible |
chuymani |
ip |
llakichiku, sunquchakuq |
|
sentido del tacto |
|
ipo |
kullana, kullay (L) |
|
sentimiento |
chuyma, chuymachawi |
ñeandu |
sunquchakuy |
|
sentir |
ch'allxtaña |
oñandu |
musyay, k'awllay, k'allay |
|
sentir (con el cuerpo) |
|
oñandu jete ndive |
kullay, k'awllay |
|
sentir (con juicio y corazón) |
khuyaña |
|
khuyay |
|
sentir cosquillas |
qhachhilla |
oñandu
ik |
kullay (H) |
|
separar |
t'aqaña, jaljaña |
mbos |
t'aqay |
|
septiembre |
sata qallta |
arapot |
tarpuy |
|
séptimo |
päqallquri |
chiua |
qanchis ñiqi |
|
ser recíproco |
ayniwi |
mborerekua |
ayninakuy, yanapaysinakuy |
|
ser solidario |
jaymaña |
yoparareko |
ayninakuy |
|
ser vivo |
jakiri |
tekovevae |
kawsaq |
|
seriación |
siqichawi |
mbos |
sinruchiy |
|
serie |
siqisara, siqicha |
yoa |
sinrucha, sinruwa |
|
serpiente |
amaru |
mboi |
amaru (L) |
|
sesenta |
suxta tunka |
ovapa |
suqta chunka |
|
setecientos |
päqallqu pataka |
chiupopa |
qanchis pachak |
|
setenta |
päqallqu tunka |
chiupa |
qanchik chunka |
|
sexo |
chinu |
parati |
siksu |
|
sexto |
suxtïri |
ovaa |
suqta ñiqi |
|
sexualidad |
chuyma chinu |
yop |
yananchay, siksualirar |
|
sien |
ch'iphuqu |
äp |
ch'ipuqu, wañuna (L) |
|
siete |
päqallqu |
chiu |
qanchis |
|
siete mil |
päqallqu waranqa |
chiu eta |
qanchis waranqa |
|
siglo |
pataka mara |
poparasa |
pachak wata |
|
significado |
amuyuni |
oipotajei vae |
yuyaynin, nisqanpi nisqan |
|
significativa |
|
mbaechauka ikavi yae vae |
unanchasqa |
|
signo |
chimpu, uñancha |
pösa |
sanampa, tuyru |
|
signo de división, entre (/) |
jaljawi chimpu |
pösa "mboyao" |
rak'ina sanampa |
|
signo igual (=) |
kikipa chimpu |
pösa "yovake" |
kikin sanampa |
|
signo más (+) |
jakhthapi chimpu |
pösa
"yoap |
yapana sanampa, yapana tuyru |
|
signo mayor que (>) |
sipana walja |
pösa "tenondegua chugui" |
kuraqnin sanampa, kuraqnin tuyru |
|
signo menor que (<) |
sipana juk'a |
pösa "taikuegua chugui" |
sullk'an sanampa, sullk'an tuyru |
|
signo menos (-) |
jakhuqa chimpu |
pösa "yeki" |
qhichuna sanampa, qhichuna tuyru |
|
signo por (x, *) |
mira chimpu |
pösa "ye" |
mirana sanampa, mirana tuyru |
|
signos de admiración (¡!) |
musphawi chimpu |
pösa
m |
ayaw sanampa, ayaw tuyru |
|
signos de interrogación (¿?) |
jiskht'awi chimpu |
pösa marandu |
tapuq sanampa, tapuq tuyru |
|
sílaba |
arsulla, arsu |
ñeeja |
phatmi, simiki |
|
silabear |
arsullachaña |
ñeeja |
phatmiy |
|
silueta del texto |
qillqa ch'iwi |
mbaekuatia jeteka |
qillqap muyuynin, qillqap llanthun |
|
silvestre |
uri, wasa uywa, siriri |
ñanarupigua |
jallqa |
|
simbólico |
unancha, chimpu |
äaecha |
unanchasqa |
|
simbolizar |
unañchaña, chimpuchaña |
mojäanga |
unanchay |
|
símbolo |
uñancha |
täanga |
unancha |
|
simetría |
kikpachani |
jäayovai |
khallu |
|
simple, tonto |
jasa |
iarakuambae vae |
llunllu |
|
simplificación |
jasaptayawi |
ñemomichi |
llunlluy |
|
simplificar |
jasaptayaña |
momichi |
llunlluchay |
|
sin valor |
chaniwisa |
ñemok |
chaninnaq |
|
singular |
sapa |
jaeiño |
sapa |
|
sinónimo |
kikpa amuyuni, kikpa chuymani |
|
kikinniq, kikinyuyaq simi, kikinñiq |
|
sintaxis |
amuyu sara, amuyu sawu |
ñeemoñes |
rimay ñiqichay, rimay awariy, yuyay awariy |
|
sistema |
llika |
mojendapo |
llikacha, sistima, awari |
|
sistema circulatorio |
sirka llika |
ray |
yawarllikachay |
|
sistema digestivo |
manq'a llika |
tembiu rape reta |
mikhuy llikachay |
|
sistema nervioso |
samana llika |
ataray |
anku llikachay |
|
sistema respiratorio |
samana llika |
p |
samay llikachay |
|
sistematización |
llikachawi |
ñemojendapo |
ñanchariy |
|
sistematizar |
llikachaña |
ñemojendapoka |
awariy, llikachay |
|
sitio pantanoso |
siniya |
k |
qhuchi |
|
situación |
kunaymana luraña |
keräi öi vae |
imaymana ruway, situwasiwn |
|
situación (didáctica) |
sarta (yatiqawi sarta) |
kiräi (ñemboe) |
yachachiy mit'a |
|
soborno |
chilta |
mboep |
llukiy, llukiykuni |
|
sobre |
laphi wayaqa |
iarambo |
raphi wayaqa, chaski jallch'ana |
|
social |
jaqi tama |
tekoi |
susiyal, qutu llaqta, qutu kawsay |
|
sociedad |
jaqi tama |
ñomoiruïru |
juñu runa |
|
socorrer, ayudar |
yanapt'aña |
ñembor |
jawmay (L) |
|
socorro, ayuda |
yanapt'a |
ñembor |
jawmay (L) |
|
soldadura |
qhuriña |
iero mboya |
chapi |
|
solidaridad |
phayna, jayma, ayni, ayniwi |
yoparareko |
ayni, ayninakuy |
|
solidario |
khart'ayasiri |
yoparareko |
yanapaysiq |
|
solidificarse (según de qué) |
tikt'aña |
|
tikayay, rumiyay |
|
sólido |
chuki, ch'ullqhi, thuru |
täta vae |
sallu, rumiyasqa |
|
solubilidad |
chulluña |
|
chulluy |
|
sombrero |
chuku |
äkand |
muchiku, chuku, chharara, liq'i |
|
sonido |
salla |
ipu |
uyarikuq |
|
sopa de letras |
qillqa k'ana |
kuatia räka |
qillqa jilli |
|
soporte |
|
yeyoko |
chapana |
|
sordo |
juq'ara, uqara |
iyap |
ruqt'u, luqt'u |
|
subida |
amsta |
yeupi |
wichay |
|
submúltiplo |
miraqaña |
|
sullk'a thatki |
|
subprefecto |
|
|
llaqta sullk'a kamachiq |
|
subrayar |
sich'inchaña, sirqiña |
mboyeai |
siqichay |
|
subsistema |
llika manqha, jisk'a llika |
|
juch'uy llikachay, juch'uy awariy |
|
sucesión |
arkasiwi |
yoaikue |
mitan mitan, qhatin qhatin, qhipan qhipan |
|
suceso |
lurawi |
oasague |
karqusqa, karquy |
|
sudor |
jump'i |
r |
jump'i |
|
suelo |
uraqi |
|
pampa |
|
suerte |
chiripa, khuya |
tekopo |
ataw (L), sami |
|
sufijo |
saphi phuqhachiri |
ja |
k'askaq |
|
sufijo enfático |
qhanacha saphi phuqhachiri |
|
sinchiyachiq k'askaq |
|
sufijo marcador de persona verbal |
jaqi uñacht'a saphiphuqhachiri |
|
runa rikuchiq k'askaq |
|
sufijo marcador de tiempo verbal |
pacha uñacht'a saphiphuqhachiri |
|
pacha rikuchiq k'askaq, pacha k'askaq |
|
sufijo nominal |
suti saphi phuqhachiri |
|
suti k'askaq |
|
sufijo verbal |
aruchiri saphi phuqhachiri |
|
rimachiq k'askaq |
|
sugerencias de los padres |
|
tu iñemboeta reta |
tata mamakuna munasqanku, siminchay |
|
sugerir |
amtayaña |
ñeemoe |
siminchay |
|
sujeto |
suti t'aqa, lururi, suti |
kia, mbae, mbaeapoa |
ruwaq, imaq |
|
suma |
jakhthapi |
moirü |
yapay, sumay, yayay |
|
sumando |
jakhxatayasiri |
moirüka |
yapakuq, sumakuq |
|
sumar |
jakhthapiña |
ñemoirü |
yapay, sumay, yayay, |
|
superficial |
tumpa tumpa |
iaramboiño |
jawa jawa |
|
superficie plana |
pampa |
pirambo ipe |
sillp'a pampa |
|
superficie, relieve |
muytapampa |
pirambo |
pampan |
|
sur |
aynacha |
arayev |
qulla |
|
sustancia |
sustansya |
ija |
sustansiya |
|
sustituir |
lantichaña |
mboekovia |
rantichay |
|
sustituto |
lantichiri |
omboekovia |
ranti |
|
tabla |
talwa, siqichjata, sich'i jamuqa |
|
llapasa k'ullu, maru, tawla |
|
tabla (hecha con líneas) |
siqichjata |
p |
mast'awa, tawla |
|
tabla de madera |
talwa |
|
llapsa k'ullu, maru |
|
tabla de posiciones |
|
p |
sinru mast'awa, sinru tawla |
|
tabla de simple entrada |
sapa mantañani siqichjata |
|
juk yaykuyniyuq mast'awa |
|
tabla, cuadro |
sich'i jamuqa |
kuatia ñesiro |
tawla, mast'awa |
|
táctica |
|
poki |
taktika |
|
tajador |
khithuña |
s |
ñawch'ina |
|
talado, arrasado |
chaquta |
mokañ |
chaqusqa (L) |
|
taller |
lurasa tantachawi |
mboat |
tallir, llamk'ana wasi |
|
talón |
tayi tayi, wintu |
p |
takillpa (L), taykuña |
|
tamaño |
taña, tansa |
avei |
chhikan, sayaynin |
|
tambor |
wanqara |
anguaguasu |
wankar |
|
tangram |
saltanatawi |
mbaetechara |
tamran |
|
tapa |
qhaphaña |
iarambogua |
kirpana |
|
tapa del libro |
panka janxata |
ñeer |
p'anqa qara, p'anqa qhata |
|
tarántula |
apsanka |
r |
apasanka (L) |
|
tarea |
lurawi |
mbarav |
ruwana, ruway, tariya |
|
tasa |
tasa, unxataña |
tasa |
tasa, ñawincha |
|
tataranieto |
allchina allachhipa, allchi |
t |
ch'upullu |
|
teatralizar, dramatizar |
kikpayanaña |
jäanga |
aranway |
|
teatro |
|
mojäangaa, mbaechaka renda |
aranwa (L) |
|
técnica |
lurawi thakhi |
apop |
ruwapayay, tiknika |
|
técnica tradicional |
nayra luraña thakhi |
|
ruwakipay ruwapayay, ruwakipay tiknika |
|
técnico |
ch'amanchiri |
ipoki |
ruwapayaq, tikniku |
|
tecnología |
lurawi |
mbaepokiapo |
ruwapayay |
|
tecnología y conocimiento práctico (área) |
yatita aski lurawi |
mbaepörapo jare arakua katu pegua mbaepokiaporegua |
ruwapayay yachapayay kamay |
|
tecnológico |
|
mbaepörapo |
ruwapayasqa |
|
tejer con palillos |
p'itaña |
mbaapo ieropegua |
p'itay |
|
tejer en telar |
sawuña |
mbaapo |
away |
|
tejido de las costillas |
aycha |
äruka |
llaphin, laphi |
|
tejido orgánico |
aycha |
|
aycha |
|
teléfono |
jayata parlaña |
ñeerape |
karu rimana |
|
telegrama |
jisk'apta iwxa |
mbaekuatia, ñeemondoka |
karu qillqa |
|
tema |
yatiwakichawi |
jesegua |
yachay, tima |
|
temas transversales |
qipa yatiwakichawinaka |
yearasaregua |
mini yachay |
|
temblar, sentir escalofríos |
kharkhatiña, laqhaqiña |
or |
chukchuy (L) |
|
temor |
jiwtaña, axsaraña |
k |
manchay |
|
temperatura |
junt'u, pacha llapha |
takuvo |
pacha k'ajay, llaphi |
|
temperatura ambiente |
pacha junt'u |
ara |
llaphi |
|
tendón |
anku |
ray |
anku (L) |
|
teñido |
tiñiña |
ñemboy |
tullpuy |
|
tercer ciclo |
kimsiri sarta yatiqawi |
ñemboeap |
kimsa yachaqay muyu |
|
tercero |
kimsïri |
mboap |
kimsa ñiqi |
|
tercio |
layu |
p |
kimsa phatman |
|
termal |
jurmiri |
|
q'uñi pukyu (H) |
|
terminar un trabajo |
lura tukuya |
mbarav |
pallway, tukuchay |
|
termita |
|
|
t'inta |
|
termómetro |
junt'u tupuña |
takuvojäaka |
llaphi tupuna |
|
terremoto |
uraqi khathati, uraqi unxtawi |
|
pacha kuyuy |
|
territorio |
pacha |
|
pacha, suyu |
|
testículo |
q'uruta |
tapiarä |
q'uruta |
|
testigo |
uñjiri, aruqiri |
oechague vae |
ñawti (H), rikuq |
|
testimonio |
aruqa, arxayt'awi, uñjawi qillqa |
tekokuaka, tekomoai |
kawsay willay |
|
texto |
qillqata |
mbaekuatia |
qillqa |
|
texto científico |
yatxatata qillqa, amawt'a qillqa |
arakua mbaekuatia |
yachay qillqa |
|
texto de lenguaje |
aru qillqata, aru panka |
mbaekuatia ñeeregua |
qillqakamana |
|
texto de matemática |
jakhuwi qillqa, jakhuwi panka |
mbaekuatia papakaregua |
khipukamana |
|
texto escrito |
qillqata |
mbaekuatia kuatia pegua |
qillqasqa qillqa |
|
texto explicativo |
qhanacha qillqa |
moesaka mbaekuatia |
riqsichiy qillqa |
|
texto expositivo |
uñacht'a qillqa |
mbaekuatiapoka echauka |
rikuchiy qillqa |
|
texto histórico |
sarnaqawi qillqa |
mbaekuatia tekoasa |
ñawpakamasqa qillqa |
|
texto informativo |
yatiyawi qillqa |
mbaekuatia moeräkua |
willay qillqa |
|
texto instructivo |
kamachi qillqa |
mbaekuatia yeokuai |
kamachiy qillqa |
|
texto instructivo para armar algo |
luraña kamachi qillqa |
mbaekuatia yeokuai mbae oyeapovaerä |
ruwana qillqa |
|
texto numérico |
jakhuwi qillqa |
mbaekuatia mbapakaregua |
yupay qillqa |
|
texto oral |
arsuta |
mbaekuatia yurupegua |
rimasqa qillqa |
|
textual |
aruchata |
mbaekuatiaregua |
qillqachasqa |
|
textura |
|
tarapo javicha vae |
allwin |
|
tibia |
|
|
pichu |
|
tiempo |
pacha |
ara |
pacha |
|
tiempo antiguo |
nayra pacha |
arakae |
ñawpa pacha, wayma pacha |
|
tiempo de descanso, de ocio |
samaña, samawi pacha |
mbutuu ara |
jawkay pacha, samay pacha |
|
tiempo futuro (verbal) |
jutiri pacha, qhipa |
kuri pegua |
jamuq pacha (-saq) |
|
tiempo pasado (verbal) |
nayra pacha |
oasague |
ñawpa pacha, wayma pacha, yallisqa pacha |
|
tiempo pasado conocido |
uñt'ata nayra pacha |
arakae yaema |
riqsisqa ñawpa pacha (-rqa) |
|
tiempo pasado no conocido |
jani uñt'ata nayra pacha |
arakae yeyema |
mana riqsisqa ñawpa pacha (-sqa) |
|
tiempo presente (verbal) |
jichha pacha |
añave |
kunan pacha (-ni, -nki, -n, -nchik, -yku...) |
|
tiempo verbal |
aruchiri pacha |
ñeeapo keräi pegua |
rimachiq pacha |
|
tierra cálida |
junt'u uraqi |
jakuvo
|
jump'i llaqta (L) |
|
tierra comunal para sembrar |
aynuqa |
koo |
manta, ayllu jallp'a, chhuqu jallp'a |
|
tierra semicálida |
q'uñi uraqi |
jakuvoave
|
chawpiyunka (L) |
|
tierra, mundo |
uraqi pacha |
|
tiqsi muyu, tiqsi pacha |
|
tieso, duro, inflexible |
|
täta |
k'urki (L), tipa |
|
tigre |
uthurunku, titi |
yagua, yaguapara |
uthurunku |
|
tijera |
khuchhuña |
yetapa |
k'utuna |
|
timbal |
tixi tixi |
angua, tambora |
putuka (L) |
|
tinte |
|
mboy |
khusku |
|
titular |
qillqa suti |
jaete kavi |
jukari |
|
título |
qillqa suti |
tee |
jukari suti, qillqap sutin |
|
tiza |
tisa, pachachi |
tisa |
iskuna, iska |
|
tobillo |
kayu wich'u |
p |
chaki muqu |
|
todo |
taqi |
opaete, päve |
llapa, tukuy |
|
toldo, carpa |
tultu |
asoika |
karp'a (L) |
|
tolerancia |
ist'awi |
p |
tuliransiya |
|
tomate |
tumati |
tomate |
ch'illtu |
|
tonelada |
karma |
po |
tunilara, p'umpu tupu |
|
tonelada métrica |
karma chiqta |
po |
thatki tunilara, thatki p'umpu tupu |
|
tonto, aturdido |
luqhi |
jopa jopaecha vae |
kaqka (L) |
|
torcer hilo de dos ramales |
k'anthiña |
poyouv |
kawpuy (L) |
|
tordo |
|
gu |
chuchi (L) |
|
tormenta, borrasca |
tutuka |
|
tamya (P) |
|
torno |
turnu |
yereka |
llink'i k'uyuna |
|
tostación |
jimp'iña |
oimbeapo |
paruyachiy |
|
tostar |
jamp'iña, paruchaña |
oimbe |
paruyachiy |
|
trabajo comunitario |
kumuna irnaqawi |
mbarav |
mink'a, ayllu llamk'ay |
|
trabajo difícil |
ch'ama irnaqawi |
avai
mbarav |
ch'amay (L) |
|
trabalenguas |
aru chinja |
küyepokoi |
qallu watana |
|
tradición |
marica sarawi, pacha sarawi, lurakipawi |
teko |
ruwakipay, yachakipay |
|
tradicional |
|
tekoiñomai |
ruwakipay |
|
traducido |
jaqukipata |
ñeemboasa |
tikrasqa |
|
traductor |
atamiri, aru jaqukipiri |
ñeemboasavae |
simi tikraq |
|
tragar (comida) |
uquña |
omokoi |
millp'uy (L) |
|
trama |
qipa |
|
mini |
|
transcurrir del tiempo |
pacha sara |
ararupi |
muyuynin |
|
transformar |
mayjt'ayaña, mayjaru tukuyaña |
poep |
wakjinayachiy, jukjinayachiy |
|
transparencia |
qhanancha |
oyekuakatu |
ch'inkill (L) |
|
transparente |
ch'uwa |
oyekua katu |
ch'uya |
|
transportador |
churu tupuri, k'uchu tupu |
ñemboapua
poka, k |
k'uchu tupuna, apaykachaqi |
|
transversal |
qipa |
yearasa |
mini yachay |
|
trapecio |
qhapana |
moyo |
putuku |
|
trayectoria |
sarawi |
guatarenda |
puririynin |
|
trébol |
layu layu |
|
ispinku (L) |
|
trece |
tunka kimsani |
pañandepo
mboap |
chunka kimsayuq |
|
treinta |
kimsa tunka |
mboap |
kimsa chunka |
|
tres |
kimsa |
mboap |
kimsa |
|
tres mil |
kimsa waranqa |
mboap |
kimsa waranqa |
|
tres por ciento |
sapa patakata kimsa |
mboap |
kimsanninchisqa, pachakmanta kimsan |
|
trescientos |
kimsa pataka |
mboap |
kimsa pachak |
|
triangular |
mujina qawaya |
p |
kimsak'uchu, kimsap'allqa |
|
triángulo |
mujina |
mboake |
kimsak'uchu |
|
triángulo acutángulo |
k'ullk'u mujina |
|
k'ullku kimsak'uchu |
|
triángulo equilátero |
kikpaqawaya mujina |
mboake
y |
chiñisku kimsak'uchu |
|
triángulo escaleno |
paya kikiqawaya mujina |
mboake
mbokeav |
mujiniti kimsak'uchu |
|
triángulo isóscesles |
mayjaqawaya mujina |
mboake mbokeyova |
q'imina kimsak'uchu |
|
triángulo obtusángulo |
qhanqha mujina |
|
k'aqcha kimsak'uchu |
|
triángulo rectángulo |
sayt'u mujina |
mboake
k |
chiqan kimsak'uchu |
|
tribuna |
|
|
pata pata (L) |
|
tridimensional |
kimsa tupuni, kimsa uñta |
|
kimsa tupuyuq, kimsachasqa tupuyuq |
|
trilla |
ira |
|
chhalluy, t'ustuy |
|
trillar |
iraña |
|
chhalluy, t'ustuy |
|
trillón |
|
|
lluna |
|
trimestre |
kimsa phaxsi, layu phaxsi |
mboyas |
kimsa kimsa killa |
|
triplicar |
kimsachaña |
omoirüyeye |
kimsachay (L) |
|
trípode |
|
mboa |
wamp'ar |
|
trituración |
t'unjawi, qanqu |
monguruvi |
t'unaray |
|
triturar |
qanquña, t'unjaña |
mongui |
t'unay, p'aruy, qhunay |
|
trompas de falopio |
jakaña waxra |
memb |
falopiop suquchan, uwulup ñannin |
|
trompo |
turumpu |
toröpo |
p'isquynu |
|
tropa, piara |
tama |
reguasu |
jara (L) |
|
trópico |
yunkasa |
takuvorenda |
yunka, q'uñi jallp'a |
|
trueno, descarga eléctrica |
q'ixu q'ixu, |
ama ñengata |
kuñununu, q'aqya |
|
trueque |
turka, chhala |
yepoep |
yankiy, turkay, chhalay |
|
tubérculo |
amka |
|
papa |
|
tuberculosis |
tisiku |
uutini,
kuperas |
surq'an unquy, tisi unquy |
|
tuétano, meollo |
parpa |
|
chillina |
|
tuétano, meollo |
parpa, chilina |
äputuü |
chillina |
|
turbación, atolondramiento |
p'iqi muyu |
jopajopa |
thamqu |
|
turbarse, atolondrarse |
p'iqi muyuña |
jopajopaecha |
thanqukuy |
|
turno |
ira, mit'a |
mbotoka |
punta, mit'a |
|
tutor |
uywiri, wawa uñjirí |
omee arakua vae |
wawap waqaychaqin |
|
ubicación |
ukankawi |
jenda |
tiyakuynin |
|
úlcera |
llilli |
p |
llilli (L) |
|
último |
qhipïri |
yap |
qhipapi, qhipakay, qhipañiqi |
|
último, menor de todos |
sullka |
ta |
ch'ulli, qunchu puchu |
|
uña de las personas |
sillu |
pöape |
sillu |
|
uña de los anímales (pezuña) |
sillu |
m |
phapa |
|
unidad |
sapa, maya |
|
sapan, illaq, juklla |
|
unidad (de medida) |
mayaki, tupu |
meteivae |
sapan, illa |
|
unidad de millar |
maya waranqa |
meteivae
etat |
waranqap sapan, waranqap illan |
|
unidad de millón |
maya junu |
meteivae etata |
junup sapan, junup illan |
|
unidad didáctica |
yatiqawi t'aqa |
ñemboe guataka imboyao |
yachachiy illa |
|
unidad social |
jaqi mayachthapiwi |
metei rami |
runa, susiyal illa |
|
universal |
taqina yatita |
|
pampa pampalla |
|
universidad |
jach'a yatiña uta |
ñemboerendaguasu |
jatun yachaywasi |
|
universo |
uraqi |
ara |
tiqsi muyu |
|
uno |
maya |
metei |
juk |
|
úrea |
yaq'a |
kuarurä oyeapo vae |
t'anqullpa (H) |
|
urinario |
yaq'awi |
kuaru rape |
jisp'ana (L) |
|
urticaria |
mara |
rete
ñamandau, rem |
mara (L) |
|
usar |
mirq'iña, apnaqaña |
oiporu |
kuspay |
|
uso |
apnaqawi |
poru |
apaykachay |
|
utensilio |
yänaka |
tembiporu |
utinsiliyu |
|
útero o matriz |
jakaña |
memb |
kisma, maru |
|
útil |
yäni |
i ka vi |
chinichi, kananpuni |
|
útiles escolares |
yatichawi yänaka |
tembikuatia reta |
yachaqana matiriyal |
|
utilidad |
wakiskiri, yäni apnaqawi |
yeporukatu |
allinnin, chanichi, yanapaynin |
|
utilizar la plomada |
uypaychuña |
oiporu iero moangaa |
juypay, juypachiy (L) |
|
úvula |
|
|
utukukllu |
|
vacilar, titubear |
payachasiña, |
ñemongeta
gu |
iskaychakuy (L) |
|
vacuna |
wakuna |
vakuna |
ch'ikwana q'iya, wakuna |
|
vagina |
chinqi |
tatï |
rakha |
|
vaina de leguminosas |
chaqallu |
jopearusu |
rip'a (L) |
|
valiente |
sinchi |
jatängatu |
sinchi, sinch'i |
|
valle |
qhirwa, likina |
|
walli |
|
valle alto |
pata likina/qhirwa |
|
pata walli |
|
valle interandino |
likina |
|
chawpirana |
|
valor |
chani |
epi |
chanin |
|
valor moral |
chuyma chani |
mbaerrviapt marangature |
sunquyuq |
|
valor posicional |
chani siqi, chani saya |
tendaep |
kiti chanin, chiqan chanin |
|
valor relacional |
niya phuqhata chani |
|
tinkunayay chanin |
|
valorar |
chaninchaña |
mboer |
chaninchay |
|
vapor |
jujuri |
jakuvo |
wapsi |
|
vapor, vaho de la olla |
jujuri |
jakuvogue |
jipya, wapsi |
|
variable |
mayjacha |
yuav |
|
|
variedad dialectal |
mayja arsu |
ñeeyoav |
ñawray rimay |
|
vaselina |
wasilina |
väserina |
wasilina |
|
vasija de arcilla |
sañu |
|
chumpa (L) |
|
vasija de boca muy ancha |
wirkhi |
iyuru guasu |
chaway (L) |
|
vaso |
wasu |
vaso |
iriri |
|
vaso de calabaza |
mathi |
ia |
mati, mathi |
|
vaso de cerámica |
sañu qiru |
|
sañu |
|
vaso de madera |
k'ullu qiru |
|
qiru |
|
vaso de oro |
quri qiru |
korepotivera vaso |
quri akilla |
|
vaso de plata |
qullqi qiru |
korepoti vaso |
qullqi akilla |
|
vecino |
uta masi, uta qurpa |
y |
sispaqi, chimpaqi, wasi masi |
|
vegetación |
aliwi |
kaa |
qhura |
|
veinte |
paya tunka |
mokoipa |
iskay chunka |
|
vejez |
awki, |
ndechi |
machukay, payakay, yayakay |
|
vejiga |
yaq'allachi |
kuarur |
jisp'aypuru, phukuchu (L) |
|
vela |
achiwa |
vera |
wila |
|
vello |
t'arwa |
raa |
sapra, millwa |
|
velocidad |
jalaña, laqa, jank'a |
ñakua,
s |
millwa, phullu, saphra, wayralla |
|
velocidad máxima |
sinti jalaña |
tätayae
os |
|
|
velocidad mínima |
turpa jalaña |
mbegue
katu os |
|
|
vena |
sirka |
ray |
sirkpa, riri (L) sirk'a (H) |
|
vena, veta de metal |
qhuyala sirka |
korepoti renda |
sirk'a |
|
venado |
taruka |
guasu |
urina |
|
vendedor |
alxiri |
omaemee vae |
ranqhaq |
|
veneno |
|
mbayachi |
miyu |
|
ventana |
t'uxu |
v |
qhawana, t'uqu |
|
venturoso, afortunado |
sallqani |
yeroviakatu |
illayuq (L) |
|
Venus (planeta) |
|
|
ch'aska (L) |
|
verano |
jallu pacha |
kuvoara |
puquy pacha, ruphay mit'a |
|
verbo |
aruchiri |
ñeeapo |
rimachiq, imachiq |
|
verdura |
ch'iwa |
kaavo |
wirtura |
|
verificar |
chiqatapa yatiña, ukhamatapa yatiña |
yaecha kavi |
llanchhiy |
|
verruga |
sirk'i |
tova
pire, k |
tikti |
|
verso |
t'aqa arsu |
ñeeporä
j |
rimaylli |
|
vértice |
q'achi, phich'u, chiru |
k |
k'achi |
|
vesícula biliar |
jaru jaru, mulla |
p |
jayaqin (L), jayaq'i |
|
veta |
qhuyala sirk'u |
|
sirk'a |
|
veterinario |
uywa qulliri |
m |
uywa jampikamayuq |
|
vía férrea |
makina thakhi |
takäka rape |
suchuna ñan |
|
vía láctea |
pacha jawira |
ñandurape |
ch'aska mayu |
|
viajar |
saraña, mitmaña |
oguata |
ch'usay |
|
viaje |
sara, mitma |
guata |
ch'usay |
|
vicepresidente |
arkiri mallku |
|
suyu sullk'a kamachiq |
|
viernes |
wirnisa, ururüru |
arakuera |
ch'askachaw |
|
viga |
q'iru |
ngoma |
chakapa (L) |
|
vigilante |
unch'ukiña, iñasiña |
angarekoa |
t'ukrikuq |
|
vigilar (a alguien) |
watiqaña |
kat |
chapatiyay, t'ukriy |
|
vigilar (las chacras) |
watiqaña |
angareko |
arariway |
|
vincular |
jaqhthapiña |
ñemboya |
t'inkichiy, watachiy |
|
vínculo |
jaqthapi |
|
t'inkina, watana, t'inkichina, watachina |
|
violada |
anita |
mb |
chankasqa |
|
violar |
aniña, ñanqhachaña |
mbaeav |
chankay, p'akiy |
|
virgen |
puruma |
iyoambae, kuñare osorombae |
llump'aq |
|
virtud, bondad |
chuymani |
p |
allikay |
|
viruela |
wila warsta |
mbirua |
juch'uy muru unquy, muru unquy |
|
viruela o sarampión |
sarampiya |
|
muru unquy |
|
virus |
ch'imi laq'u |
mbae
ik |
ch'iñi khuru, miyu |
|
viscera |
|
ipere |
ñat'i (L) |
|
visita |
watuña, tumpaña, purt'aña |
mboupa |
waturikuq |
|
visitar |
watuña, tumpaña, purt'aña |
pou |
watukuy, waturikuy |
|
vitamina |
witamina |
vitamina |
witamina |
|
vocabulario |
aru pirwa, amtasiña arunaka |
achenget |
musuq simi, yuyariy simi |
|
vocabulario pedagógico |
yatichawi arunaka |
ñeeat |
yachachiy simi |
|
vocal |
sallani |
ñep |
uyaywa |
|
vocales nasales |
ñusu sallani |
ñep |
sinqachasqa uyaywa |
|
vocales orales |
arsu sallaninaka |
ñep |
rimasqa uyaywa |
|
volcán |
mult'suri qullu |
tata
|
|
|
volumen |
ukhankha |
|
phatu, sayay |
|
voluminoso |
phathu |
|
phatu |
|
voluntad |
munata |
k |
munanayay, munasqan |
|
volver a hacer |
lurakipaña |
eyapoye |
ruwakipay |
|
vomitar |
kutiyaña, lansaña |
guëe |
jayruy (L) |
|
watiya |
wathiya |
|
wathiya, watja |
|
yuca |
yuka |
mandio |
rumu |
|
yungas |
yunkasa |
yunga |
yunka |
|
zampoña |
phusa, siku |
säpoña |
antara, siku |
|
zancudo |
wanyi |
ñatiü |
wanwan (L) |
|
zona |
maya chiqa |
|
suyu |